Ołówek leżący na żółtym notesie jako symbol perfekcjonizmu i dbałości o szczegóły

Perfekcjonizm, czyli podobieństwa i różnice

Ołówek leżący na żółtym notesie jako symbol perfekcjonizmu i dbałości o szczegóły

Kojarzysz sytuację, w której ktoś w pracy odnosi same sukcesy, ale gdy zdarza mu się porażka, myśli tylko o niej? Albo wiadomość, którą odkładasz, bo „jeszcze nie jest idealna”? Przyzwyczailiśmy się nazywać to perfekcjonizmem - tajemnym popędem do robienia wszystkiego idealnie… Jeśli rozpoznajesz w tym siebie, spokojnie: to częste i ma swoje przyczyny, a ten tekst pokaże Ci, kiedy perfekcjonizm pomaga, kiedy szkodzi i jak przestać być dla siebie tak surowym.

Perfekcjonizm: kiedy to siła, a kiedy pułapka

Badacze rozdzielają dwie rzeczy, które potocznie lądują w jednym worku: perfekcjonistyczne dążenia (wysokie standardy, staranność) i perfekcjonistyczne obawy (lęk przed błędem i cudzą oceną). W przeglądzie Stoebera i Otto (2006) dążenia wiązały się z pozytywnymi cechami głównie wtedy, gdy człowiek nie martwił się nadmiernie o błędy i oceny innych, a obawy wiązały się z negatywnymi skutkami. Spór o to, czy same dążenia są zdrowe, wciąż trwa. W uproszczeniu (to moje streszczenie, nie test): dążenie do jakości brzmi „chcę to zrobić dobrze”, a szkodliwy perfekcjonizm „jeśli nie będzie idealnie, jestem do niczego”. Jeśli rozpoznajesz u siebie raczej to drugie, to wzorzec, nad którym da się pracować małymi krokami. Prowadzę trening pewności siebie, a w tym tekście dostajesz trzy eksperymenty na start.

Objawy perfekcjonizmu

Poniżej typowe sytuacje z życia i pracy. To opis zachowań, nie lista diagnostyczna: pojedynczy punkt o niczym nie przesądza.
  • Odkładanie startu. Piszesz wiadomość pięć razy, a wysyłasz po tygodniu albo wcale.
  • Skupienie na 1%. Dziewięćdziesiąt dziewięć procent planu wykonane, a myślisz o tym jednym brakującym.
  • Pochwała, która nie wchodzi. „To nic takiego, mogło być lepiej.”
  • Wszystko albo nic. Jeden błąd w raporcie psuje cały dzień.
  • Trudność z prośbą o pomoc. Radzenie sobie samemu wydaje się jedyną bezpieczną opcją.
  • Przeciąganie zadań. Poprawiasz szczegóły, których nikt poza Tobą nie zauważy.
Z mojej praktyki: za tymi zachowaniami często stoi próba ochrony przed krytyką, a nie lenistwo. Jeśli perfekcjonizm łączy się u Ciebie z natrętnymi myślami albo rytuałami, które zabierają dużo czasu, porozmawiaj ze specjalistą. Ten tekst nie jest diagnozą.

Skąd się bierze perfekcjonizm?

Nie ma jednej przyczyny. Najczęściej wymienia się trzy wątki: lęk przed krytyką i cudzym gniewem, dawne wymagania („miało być bez błędów”) i porównywanie się z cudzymi wynikami bez oglądania ich prób zza kulis. Jeśli w domu uwagę dostawało się głównie za wyniki albo chodziło się „na paluszkach”, żeby uniknąć awantury, perfekcjonizm bywa wyuczonym zabezpieczeniem. To moja hipoteza z praktyki, nie ustalenie z badań, a poczucie winy za to, że tak działasz, niczego tu nie naprawia.

Perfekcjonizm a lęk przed oceną i błędem

Perfekcjonizm i lęk przed oceną często idą w parze: jeśli poprzeczka jest wysoka, bo boisz się krytyki, każde potknięcie wygląda jak dowód. Z mojej praktyki sama zachęta „weź się w garść” wtedy nie działa, a kolejna poprawka daje ulgę tylko na chwilę. O tym, skąd bierze się lęk przed popełnieniem błędu i dlaczego szkoła uczy nas bać się pomyłek, piszę w osobnym tekście. Tutaj wystarczy jedna uwaga: błąd to informacja, a nie wyrok.

Wewnętrzny krytyk: jak go rozpoznać i jak odpowiadać?

Wewnętrzny krytyk to głos w głowie, który ocenia Cię surowiej niż ktokolwiek inny: „znowu Ci nie wyszło”, „inni robią to lepiej”. Rozpoznasz go po tym, że mówi ogólnikami i wyrokami o Tobie, a nie o zadaniu. Zamiast się z nim kłócić, spróbuj przetłumaczyć jego zdanie na fakty: „w raporcie jest literówka” zamiast „jestem do niczego”. Drugi krok to pytanie, czego brakuje: umiejętności, informacji czy życzliwszej oceny. Ten podział rozbieram w tekście o tym, jak budować pewność siebie, bo wewnętrzny krytyk najczęściej zajmuje się trzecią sprawą, czyli oceną, a nie brakującą wiedzą.

Samowspółczucie i samoakceptacja: ćwiczenia

Samowspółczucie to według Kristin Neff życzliwość wobec siebie, świadomość, że potknięcia są częścią ludzkiego doświadczenia, i uważne zauważanie własnych emocji bez rozdmuchiwania ich (Neff, 2009). Metaanaliza MacBeth i Gumleya (2012, 20 prób z 14 badań) pokazała, że wyższe samowspółczucie wiąże się z mniejszymi objawami psychopatologii (r = -0,54), co jest związkiem, a nie dowodem przyczyny. To dobry powód, żeby traktować je jak narzędzie, a nie fanaberię. Trzy proste ćwiczenia, moja adaptacja, nie protokół:
  1. Przyjaciel. Wypisz, co byś powiedział lub powiedziała przyjacielowi w tej samej sytuacji, i powiedz to sobie na głos.
  2. Wiele osób tak ma. Dopisz zdanie: „Wiele osób tak ma, nie jestem w tym sam ani sama.”
  3. Jedno zdanie akceptacji. Po porażce zapisz: „To mi nie wyszło, a ja nadal jestem sobą. Co mogę z tego wziąć?”
Samoakceptacja nie oznacza rezygnacji ze zmiany: akceptujesz punkt wyjścia, a potem robisz kolejny krok. Jeśli podejrzewasz, że u podłoża leży chwiejne poczucie własnej wartości, zajrzyj do tamtego tekstu: są tam ćwiczenia, plan na rok i wskazówki, kiedy szukać pomocy. Wstyd, że tak surowo się oceniasz, może jeszcze trochę zostać i to nie znaczy, że robisz coś źle.

Trzy eksperymenty na tydzień

To propozycje do sprawdzenia na sobie, nie zwalidowany program. Wybierz jeden na ten tydzień, zacznij od sytuacji o niskiej stawce, oceń napięcie w skali 0-10 przed i po, i zanotuj, co się stało:
  • „Wystarczająco dobrze.” Wybierz zadanie o niskiej stawce (mail, notatka, obiad) i celowo zakończ je na 80% swoich standardów. Zapisz, kto zauważył różnicę i co się wydarzyło.
  • Eksperyment z błędem. Pokaż komuś wersję roboczą zamiast gotowej albo zadaj pytanie, na które znasz tylko część odpowiedzi. Przed próbą zapisz swoje przewidywanie, po próbie to, co się naprawdę stało.
  • Różnice i Podobieństwa. Technika z NLP opisana niżej: raz patrzysz, ile brakuje do celu, raz, ile już jest.

Eksperyment 3 w szczegółach: Różnice i Podobieństwa

W NLP opisuje się metaprogram: sposób, w jaki zwracamy uwagę na różnice albo na podobieństwa między planem a efektem. To model do myślenia i technika, którą stosuję w pracy z ludźmi, a nie wynik badań. Z perfekcjonizmem łączę ją dlatego, że osoby perfekcyjne często patrzą głównie na różnice (to moja interpretacja). Kolorowe kredki ułożone w idealnym rzędzie jako obraz perfekcjonizmu i potrzeby porządku

1. Różnice

Osoby te zwracają często uwagę na różnice pomiędzy swoim planem idealnym a osiągniętym efektem. Dla przykładu: gdy osiągną 99% swojego planu, będą myśleć o tym, że nie osiągnęli 1%…

Podejście to jest przydatne tylko wtedy, gdy nie generuje negatywnego, wypalającego stresu (często jest jednak odwrotnie). Przydaje się najbardziej, gdy osiągnięcie celu jest w 100% zależne od nas (ponieważ możemy się lepiej zmotywować, gdy chcemy koniecznie osiągnąć 100% celu), jednak może być niebezpieczne, gdy wpływ na realizację mają inni ludzie. „Humor” szefa albo kogoś bliskiego czy jakakolwiek inna, losowa sytuacja może zepsuć ich plan i dać pretekst do poczucia się źle.

2. Podobieństwa

Ci „perfekcjoniści” porównują uzyskany rezultat z planem i cieszą się w takiej mierze, w jakiej spełnili swoje kryteria. Z reguły mają dzięki temu więcej pozytywnych emocji.

Kij czy marchewka?

Warto odnaleźć ich najlepszą mieszankę dla siebie - na jednych z nas, w określonych sytuacjach, lepiej działa przysłowiowy „kij”, a w innych „marchewka”. Czasem potrzebujemy nagrody, a czasem kopa w d… 🙂

W jakich sytuacjach chcesz cieszyć się osiągniętym rezultatem (zachowując bezpieczeństwo emocjonalne), a w jakich wolisz powiedzieć sobie: „Nie zadowala mnie to. Następnym razem będę lepszy!”?

Co najciekawsze - po osiągnięciu (lub nieosiągnięciu) każdego celu możesz wykorzystać obie strategie. Najpierw Różnic, by odczuć dyskomfort motywujący do zmiany, potem Podobieństw, by wejść w pozytywne emocje, obudzić kreatywność i radość dążenia do celu.

Procedura

  1. Wyznacz sobie cel (zarobki, emocje, relacje itp., np. polepszenie relacji ze swoimi rodzicami).
  2. Określ dokładny termin osiągnięcia, dokładnie i ze szczegółami zwizualizuj konkretny cel.
  3. W momentach, gdy intuicyjnie uznasz to za stosowne, zobacz, ile jeszcze nie udało się osiągnąć, ile jeszcze dzieli Cię od celu. Powiedz do siebie coś w stylu: „Cholera, sporo mi brakuje, muszę wziąć d… w troki!”, odczuj dyskomfort i niechęć do „stania w miejscu” i niezrealizowania celu.
  4. Zwróć następnie uwagę na to, ile już udało Ci się osiągnąć. Pamiętaj, że dobre wyznaczenie celu jest już początkiem ścieżki do niego. Pomyśl także o wszystkich swoich zasobach przydatnych do osiągnięcia celu. Jeśli jest to cel związany z karierą, zwróć uwagę na wszystkie swoje mocne strony. Jeśli związany jest z relacjami, skoncentruj się także na swoich pozytywnych emocjach.

Skoncentruj pozytywne emocje na wykonywaniu kolejnych kroków do celu - by każdy dawał Ci więcej radości i zadowolenia oraz żeby sama droga realizacji była przyjemna i motywująca dla Twojej podświadomości.

Strategia ta tworzy arcyciekawą harmonię działania - polecam spróbować każdemu „perfekcjoniście”, jak i wszystkim, którzy chcą się nauczyć zdrowego podejścia do bycia lepszym. Ostrzeżenie: to technika motywacyjna, a nie leczenie. Jeśli wzrost napięcia w kroku trzecim jest dla Ciebie zbyt duży, skróć go albo pomiń.

Kiedy warto poszukać wsparcia

Perfekcjonizm warto omówić ze specjalistą, gdy zabiera Ci sen, relacje lub pracę, gdy towarzyszy mu silny lęk, poczucie winy nie do wytrzymania albo myśli, że nie warto żyć. Poradnik ani coaching nie zastępują leczenia. Prośba o wsparcie to też radzenie sobie. W kryzysie dzwoń na 112 lub na telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym: 116 123 albo 800 70 2222. Jeśli wolisz ćwiczyć z kimś, kto prowadzi takie zajęcia od lat, zapraszam na trening pewności siebie dla dorosłych: cztery spotkania po cztery godziny i praktyka między spotkaniami. Możesz nauczyć się szybciej zauważać własne reakcje, mniej automatycznie się wycofywać i częściej dawać sobie prawo do działania. To trening umiejętności, nie psychoterapia. O szczegóły możesz zapytać mailem. Jeśli wolisz zacząć od rozmowy, możesz umówić się na rozmowę wstępną: pierwsza rozmowa online, w Twoim tempie, bez dzwonienia. Konsultacje wspierające i coaching to drugi sposób, żeby przejść tę drogę z kimś.

FAQ: najczęstsze pytania o perfekcjonizm

Michał, czy perfekcjonizm to wada czy zaleta?

Zależy, której jego części dotyczy pytanie. Według przeglądu Stoebera i Otto (2006) perfekcjonistyczne dążenia wiązały się z pozytywnymi cechami, jeśli nie towarzyszyły im duże obawy przed błędem i oceną, a same obawy wiązały się z negatywnymi skutkami. Spór o zdrowie samych dążeń trwa.

Michał, jak odróżnić dążenie do jakości od perfekcjonizmu?

To moje uproszczenie, nie test: przy dążeniu do jakości po zadaniu możesz poczuć satysfakcję, nawet gdy efekt nie jest idealny. Przy szkodliwym perfekcjonizmie 99% wykonania znaczy, że zostało Ci 1% porażki, a odpoczynek budzi poczucie winy.

Michał, skąd się bierze perfekcjonizm?

Nie ma jednej przyczyny. Często wymienia się lęk przed krytyką, dawne wymagania i porównywanie się z innymi, ale to moja hipoteza z praktyki, nie ustalenie z badań. Nie obwiniaj ani siebie, ani rodziców: ten mechanizm da się zmieniać małymi krokami.

Michał, jak przestać być dla siebie tak surowym?

Zacznij od przetłumaczenia zdań wewnętrznego krytyka na fakty, potem dodaj samowspółczucie (ćwiczenia wyżej) i jeden eksperyment „wystarczająco dobrze”. Metaanaliza MacBeth i Gumleya (2012) wiąże samowspółczucie z mniejszymi objawami psychopatologii (r = -0,54), ale to związek, a nie dowód przyczyny.

Michał, kiedy perfekcjonizm to już problem?

Gdy zabiera sen, relacje, zdrowie albo pracę, a mimo prób nie możesz tego zmienić. Wtedy porozmawiaj z psychologiem lub lekarzem. Nie diagnozuję Cię w tym tekście: opisuję zachowania i ich skutki.

Pozdrawiam,
Michał Jankowiak

Źródła

  • Stoeber, J., Otto, K. (2006). Positive conceptions of perfectionism: Approaches, evidence, challenges. Personality and Social Psychology Review, 10(4), 295-319. Rekord
  • MacBeth, A., Gumley, A. (2012). Exploring compassion: A meta-analysis of the association between self-compassion and psychopathology. Clinical Psychology Review, 32(6), 545-552. Rekord
  • Neff, K. D. (2009). The role of self-compassion in development: A healthier way to relate to oneself. Human Development, 52(4), 211-214. Tekst
Udostępnij post:

Powiązane posty

Klub Rozwoju Osobistego

Systematyczny rozwój, zadbane emocje, zaspokojona ciekawość i potrzeby intelektualne.
Do tego fajni ludzie!

Chcesz otrzymywać powiadomienia (przypominajki”) o spotkaniach klubowych? Zapisz się poniżej na newsletter: