Pewność siebie to przekonanie, że poradzisz sobie z konkretną sytuacją, połączone z gotowością, żeby w niej zadziałać, także wtedy, gdy czujesz niepokój. W słownikach opisuje się ją jako wiarę we własne możliwości i wartość, widoczną w pewnym, zdecydowanym zachowaniu. Brzmi prosto. W praktyce w jednej sytuacji możesz jej mieć w nadmiarze, a w innej wcale.
Weź jedną sytuację z ostatnich dni. Pytanie, które zostało w głowie po spotkaniu. Wiadomość, którą przepisujesz piąty raz. Prośbę, której nie udało się odrzucić. Telefon, który odkładasz od tygodnia. Trzymaj ją w głowie, bo do niej wrócimy: ten artykuł ma Ci pomóc rozebrać ją na części i zaplanować jeden mały krok.
Jeśli nikt Ci nigdy nie wytłumaczył, z czego składa się pewność siebie, to nic dziwnego: w szkole nie było takiej lekcji, a wstyd, że to wciąż nie wychodzi, zwykle siedzi cicho i nie pomaga. Dalej dostajesz mapę tematu (poczucie wartości, perfekcjonizm, lęk przed odrzuceniem i oceną, wystąpienia) oraz plan na tydzień i na miesiąc. Jeśli wolisz ćwiczyć z ludźmi, prowadzę trening pewności siebie.
W tym temacie przeczytasz też:- czym jest poczucie własnej wartości,
- jak podnieść poczucie własnej wartości: ćwiczenia,
- skąd się bierze lęk przed ludźmi,
- asertywność: czy jej sednem jest mówienie „nie”.
Czym jest pewność siebie?
Pewność siebie to potoczna nazwa kilku rzeczy naraz: przekonania, że poradzisz sobie z zadaniem, spokoju wobec własnych niedoskonałości i gotowości, żeby się odezwać albo spróbować. Nie jest jedną substancją, którą człowiek ma w baku albo nie ma. Zmienia się z sytuacją, nastrojem, odpoczynkiem i tym, kto na Ciebie patrzy. Tę samą osobę zobaczysz prowadzącą spotkanie z pełnym luzem i milczącą jak zaklęta na weselu rodziny partnera.
Z czego się bierze? Albert Bandura opisał cztery źródła poczucia własnej skuteczności: własne doświadczenia powodzenia, obserwowanie podobnych osób, którym się udaje, słowa zachęty od kogoś wiarygodnego oraz sposób, w jaki odczytujesz sygnały z własnego ciała, na przykład szybsze bicie serca (Bandura, 1977).
Cztery źródła pewności siebie w praktyce
Skoro pewność siebie bierze się z czterech źródeł, każde z nich można potraktować jak małe zadanie. To moja propozycja do sprawdzenia na sobie, nie program o potwierdzonej skuteczności:
- Własne próby. Najmocniejsze źródło. Zaplanuj małą próbę, którą możesz powtórzyć.
- Obserwowanie podobnych osób. Zobacz, jak ktoś o podobnym punkcie startu radzi sobie z tym samym zadaniem, i nie porównuj się z mistrzami.
- Zachęta od wiarygodnej osoby. Poproś o konkretną informację zwrotną od kogoś, komu ufasz, zamiast ogólnych komplementów.
- Odczytywanie sygnałów z ciała. Kołatanie serca możesz nazwać stresem albo gotowością. Sprawdź, jak zmienia się Twoja reakcja, gdy nazwiesz je ekscytacją (więcej niżej).
Pewność siebie, poczucie własnej wartości i samoocena: czym się różnią?
Potocznie wszystko to ląduje w jednym worku, więc rozdzielmy. Trzy pojęcia, trzy pytania:
- Pewność siebie (przekonanie o poradzeniu sobie). Pytanie pomocnicze: czy dam radę to zrobić? Przykład: wiesz, że poprowadzisz spotkanie, bo robisz to od lat.
- Poczucie własnej wartości. Pytanie pomocnicze: czy jestem wartościowym człowiekiem, niezależnie od wyniku? Przykład: błąd w raporcie jest przykry, ale nie podważa tego, kim jesteś.
- Asertywność (wyrażanie potrzeb i granic z szacunkiem dla drugiej osoby). Pytanie pomocnicze: co mogę powiedzieć o swoich potrzebach, nie raniąc nikogo i nie rezygnując z siebie? Przykład: „Nie wezmę tego zadania, na ten tydzień mam komplet.”
Pojęcia się łączą: łatwiej odmówić, gdy czujesz, że masz do tego prawo, a po udanej odmowie rośnie wiara, że następnym razem też się uda. Nie są jednak wymienne. Można mieć dużą pewność siebie w pracy i chwiejne poczucie własnej wartości w związku, i odwrotnie. Sam Bandura podkreślał, że przekonanie o własnej skuteczności dotyczy konkretnych zadań, a nie osoby jako całości. Ten podział porządkuje pojęcia i nie zastępuje rozmowy ze specjalistą.
Samoocena to z kolei ocena siebie, czyli to, co o sobie myślisz, gdy się sobie przyglądasz (o skutkach wyższej samooceny piszę niżej). Te trzy rzeczy podpierają się nawzajem, ale można pracować nad każdą osobno. Jeśli podejrzewasz, że u Ciebie chwieje się przede wszystkim poczucie własnej wartości, zacznij od tamtego tekstu, a tutaj wróć z konkretnym zadaniem.
Dlaczego w jednej sytuacji czujesz się pewnie, a w innej nie?
Marta (przykład wymyślony) od ośmiu lat przygotowuje raporty. Zrobi to w godzinę, przy kawie, z żartem do koleżanki. Dostaje propozycję poprowadzenia szkolenia dla nowych osób i nagle ma sucho w ustach. Ta sama Marta, inne zadanie.
Za takim skokiem mogą stać trzy różne rzeczy, a każda wymaga innego ruchu:
- Brak umiejętności. Marta jeszcze nigdy nie prowadziła szkolenia i to prawdziwa luka. Pomaga trening: próba przed jedną osobą, kurs, nagranie siebie.
- Brak informacji. Nie wie, ile osób przyjdzie, ile ma trwać szkolenie i czego się od niej oczekuje. Pomaga zadanie pytań.
- Niekorzystna ocena własnych możliwości. Umiejętności i informacje ma, a w głowie słyszy „nie nadajesz się”. Pomaga sprawdzenie tej oceny na faktach.
Nie wiem, która z trzech dotyczy Ciebie, i nie będę zgadywać. Możesz to sprawdzić w kilka minut, pytając siebie: czego mi naprawdę brakuje?
Skąd wiem, jak to jest bać się ludzi?
Bo przez długi czas się ich bałem. Panicznie: oceny, poniżenia, odrzucenia, tego, że ktoś zobaczy, że jestem gorszy, niż udaję. Miałem 19 lat i pierwszy rok studiów, kiedy z kartką w ręku miałem odczytać referat. Ocknąłem się na podłodze. Psycholog z uczelni powiedział mi później, że to silna fobia społeczna. Byłem w szoku, bo przecież uwielbiałem ludzi, imprezy i szalone pomysły w grupie.
Zanim to się stało, w 2001 roku, postanowiłem, że nigdy więcej nie będę szukał akceptacji grupy ani podlizywał się ludziom, żeby mnie dobrze oceniali. Postanowienie było szczere i, jak się okazało, niewystarczające: ciało nie czytało moich postanowień.
Rozwój osobisty zacząłem od uświadomienia sobie, że bez pewności siebie nie da się żyć tak, jak chcę (do dziś nie jestem pewien, czy w ogóle się da). Mając niespełna dwadzieścia lat, poprowadziłem pierwsze szkolenie, z hipnozy, dla ludzi średnio dwa razy starszych ode mnie. Głos drżał mi jak galareta, a ja wyglądałem na piętnastolatka.
W latach 2003-2010 prowadziłem pierwsze firmy szkoleniowe, najpierw Akademię Twórczego Sukcesu, potem Master Mind Training. Z początków tej pracy pamiętam dwa błędy. Po diagnozie usłyszałem radę, żeby występować przed ludźmi w kółko, aż mi przejdzie. Robiłem to mniej więcej rok. Nie przeszło, dorobiłem się ostrej nerwicy. Dziś rozumiem dlaczego, choć to moja interpretacja, nie wynik badania: samo wystawianie się na lęk, bez dostępu do własnych emocji, niewiele zmienia. Drugi błąd: przez pierwsze trzy lata prowadziłem szkolenia głównie dla znajomych, bo byłem przekonany, że humanista nie powinien zarabiać więcej, skoro nie zna się na biznesie. Dopiero rozmowa z jednym znajomym uświadomiła mi, że wierzę w dokładnie te przekonania, które na szkoleniach pomagałem innym rozbrajać.
Dziś widzę pewność siebie jako umiejętność, którą trenuje się jak serwis w tenisie: powtórzeniami w sytuacjach, które lekko przekraczają komfort. Mój rok przekraczania go mocno i bez planu nie zadziałał, co dobrze pokazuje różnicę.
Lęk przed oceną i odrzuceniem: gdzie jest granica między nieśmiałością a lękiem społecznym?
Te trzy pojęcia często lądują w jednym worku, a dotyczą trochę innych rzeczy. Pewność siebie odnosi się do przekonania o poradzeniu sobie z zadaniem. Nieśmiałość to potoczna nazwa skłonności do skrępowania i wycofania w kontaktach z ludźmi. Lęk społeczny w postaci zaburzenia to silny strach przed oceną, krytyką lub odrzuceniem.
Według opisu amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia Psychicznego (NIMH) o zaburzeniu mówimy wtedy, gdy lęk jest silny, utrzymuje się co najmniej sześć miesięcy i zakłóca pracę, naukę lub relacje. Zwykła trema i okresowy niepokój mieszczą się w normie. Typowe są rumieniec, pocenie się, drżenie, przyspieszone bicie serca, „pustka w głowie”, unikanie sytuacji z ludźmi i rozpamiętywanie własnych wypowiedzi po fakcie. NIMH zaznacza też, że zaburzenie zwykle zaczyna się w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania.
Dla mnie pouczające było to, że jedno nie wyklucza drugiego. Uwielbiałem ludzi, imprezy i szalone pomysły w grupie, a mimo to padłem przy referacie. Lęk przed oceną w jednej sytuacji może współistnieć z dużą swobodą w innych.
Jako najlepiej przebadaną formę psychoterapii NIMH opisuje terapię poznawczo-behawioralną, w której ważne miejsce zajmuje stopniowa ekspozycja, czyli mierzenie się z unikanymi sytuacjami po kolei, zwykle razem z nauką radzenia sobie z napięciem. Mój rok występów „w kółko, aż przejdzie” nie przypominał stopniowego planu, co być może tłumaczy część rezultatu. To moja interpretacja jednej historii, nie wniosek z badań. Jeśli rozpoznajesz u siebie opis z początku tej sekcji, rozmowa z psychologiem lub lekarzem ma więcej sensu niż kolejny poradnik, także ten.
Lęk przed odrzuceniem to ten sam mechanizm w relacjach: zamiast pytania „czy dam radę?” pojawia się „czy mnie nie odrzucą?”. Wtedy chodzi się na paluszkach, dopasowuje do cudzych reakcji i długo przygotowuje, żeby nikogo nie urazić. Wstyd, że tak się dzieje, to częsty dodatek i nie znaczy, że jesteś dziwny ani dziwna. W domach, w których „radzić sobie samemu” było normą, prośba o pomoc bywa trudniejsza niż samo zadanie. To obserwacja z praktyki, nie wynik badań.
O tym, jak działa ten lęk w mózgu i skąd biorą się fobie, piszę w tekście o tym, skąd bierze się lęk przed ludźmi. Tutaj zostaje jedno praktyczne pytanie: czy to, czego się boisz, jest faktem, czy przewidywaniem? Eksperyment z koszulką, który opisuję niżej, pokazuje, że przewidywania o cudzej uwadze bywają mocno zawyżone.
Pewność siebie nie wymaga braku lęku. Wystarczy, że lęk przestaje decydować za Ciebie w sprawach, na których Ci zależy. Czasem pierwszym krokiem jest kontakt, który nie wymaga rozmowy na żywo: wiadomość, formularz, e-mail. Nie musisz dzwonić, żeby zacząć.
Skąd się bierze brak pewności siebie i co ją utrudnia?
Nie orzekam, co dotyczy Ciebie. To lista możliwości:
- Wcześniejsze doświadczenia. Seria porażek, ośmieszenie przy ludziach, krytyka osoby zamiast zadania. Powtarzające się niepowodzenia osłabiają poczucie skuteczności (Bandura, 1977).
- Porównywanie się. Widzimy czyjś wynik, a nie jego próby zza kulis.
- Wysokie standardy. Przy poprzeczce „bezbłędnie albo wcale” każde potknięcie wygląda jak dowód.
- Nowość. Nieznana sytuacja podnosi niepewność niezależnie od kompetencji.
- Brak wsparcia i niewłaściwy autorytet. Gdy zaczynałem własną działalność, prawie nikt mnie nie wspierał, a mentor, któremu zaufałem na początku drogi, według mnie „obdarł mnie z marzeń”. Przez dwa lata nosiłem do niego żal. Dziś sprawdzam autorytety po tym, co robią, a nie po tym, jak brzmią.
- Realny kontekst. Niejasne oczekiwania, otoczenie karzące za pomyłki, brak informacji zwrotnej. Czasem pewność siebie nie ma gdzie wrócić po potknięciu.
Nie każda trudność ma źródło w dzieciństwie, a jeśli ma, rodzice robili zwykle to, co umieli. Przyczyna rzadko bywa jedna.
Osobno trzeba wymienić perfekcjonizm, bo wygląda jak pewność siebie (wysokie standardy, staranność), a często działa odwrotnie: poprzeczka „bezbłędnie albo wcale” sprawia, że każde potknięcie wygląda jak dowód, więc lepiej nie próbować. To moja obserwacja, a temat zasługuje na osobny tekst. Na razie jedno pytanie: czy Twoje standardy opisują zadanie, czy chronią Cię przed krytyką?
Jak może wyglądać niepewność w codziennym działaniu?
Cztery krótkie sceny:
- Odkładane pytanie. Układasz je w głowie, czekasz na idealny moment, a gdy się pojawia, temat jest już zamknięty.
- Nadmierne przygotowanie. Trzy wersje maila do szefa, godzina nad dwoma zdaniami, „Pozdrawiam” zmienione na „Z poważaniem” i z powrotem.
- Trudność z odmową. Mówisz „jasne, nie ma problemu”, a dwie minuty później czujesz złość, najczęściej na siebie.
- Pomniejszany wkład. Ktoś chwali Cię za projekt, a Ty: „e tam, to zespół, ja tylko dopisałem parę rzeczy”.
Pojedyncza scena nie wystarcza do diagnozy ani etykiety. Czasem odkładasz pytanie, bo masz za sobą ciężki dzień. Wzorzec zobaczysz dopiero wtedy, gdy podobne sytuacje powtarzają się w wielu miejscach.
Po czym poznać osobę pewną siebie i jak reagują na nią inni?
Z zachowania: zadaje pytanie, gdy czegoś nie rozumie, mówi „nie wiem” bez dramatu, przyjmuje krytykę bez natychmiastowej obrony, odmawia spokojnie, przyznaje się do błędu i nie musi wygrać każdej rozmowy. Głośność, przebojowość czy mocny uścisk dłoni są cechami stylu, a cichy człowiek może mieć pewność siebie w pełni.
A jak się czuje? Z moich obserwacji, nie z danych: często tak samo jak inni, czyli z napięciem przed ważnym wystąpieniem. Różnica leży w tym, jak to napięcie odczytuje i co robi dalej, co zgadza się z opisem Bandury.
Reakcje otoczenia są ciekawsze, niż sugerują poradniki. W badaniach Andersona i współpracowników (2012) osoby, które najbardziej przeceniały własną wiedzę, zyskiwały wyższy status w grupach: mówiły częściej, pewniejszym tonem i bywały uznawane za bardziej przekonujące niż osoby faktycznie kompetentne. Grupa reaguje więc na sygnały pewności, a niekoniecznie na wiedzę. Rzetelnych danych o tym, jak czują się ludzie w towarzystwie osób autentycznie pewnych siebie, mam mniej. Moja hipoteza: łatwiej im się rozluźnić, gdy ktoś nie próbuje kontrolować ich reakcji.
Co daje pewność siebie i z czym się wiąże?
Najwięcej danych dotyczy pojęcia pokrewnego: samooceny. W metaanalizie Ortha i Robinsa (2022) wyższa samoocena wiązała się z lepszymi relacjami, wynikami w szkole i pracy, zdrowiem psychicznym i fizycznym oraz mniejszą skłonnością do zachowań antyspołecznych, także po uwzględnieniu wcześniejszego poziomu tych wyników. Krytycy zwracają uwagę, że samoocena bywa też skutkiem sukcesów, więc o kierunku zależności trwa spór.
O skutkach pewności siebie rozumianej jako przekonanie o poradzeniu sobie z konkretnym zadaniem wiemy mniej. Teoria Bandury wyjaśnia, skąd się ona bierze, a liczb o jej skutkach nie podaję, bo nie mam ich zweryfikowanych. Pewność siebie nie gwarantuje ani sukcesu zawodowego, ani udanego związku. Zależą one od umiejętności, okoliczności i innych ludzi.
Czy można mieć za dużo pewności siebie?
Można, choć badacze rozbijają „za dużo” na trzy różne rzeczy (Moore i Healy, 2008):
- Przecenianie wyniku. Wydaje Ci się, że poszło lepiej, niż poszło.
- Przecenianie pozycji. Wypadasz w swojej ocenie lepiej od innych bardziej, niż wynika z faktów.
- Nadmierna precyzja. Masz zbyt dużą pewność, że Twoje przekonania są trafne.
Ciekawe jest to, że wiele zależy od trudności zadania. Przy trudnych zadaniach ludzie przeceniają własny wynik, a jednocześnie uważają, że wypadli gorzej od innych. Przy łatwych jest odwrotnie: niedoceniają własnego wyniku, a mimo to sądzą, że są lepsi od innych. Autorzy tłumaczą to jednym prostym modelem aktualizacji przekonań. Dla nas wniosek jest taki: „pewność” nie jest jedną skalą, tylko kilkoma ocenami, które mogą się rozjeżdżać.
Znam to z drugiej strony lustra. Był u mnie czas, gdy pisałem i mówiłem o efektach NLP i hipnozy z większą pewnością, niż miałem do tego podstaw. Dziś opatrzyłbym tamte teksty kilkoma przypisami. Nie odcinam się od tamtej drogi, ale przestałem wierzyć, że jakakolwiek metoda działa zawsze i na każdego.
Jak odróżnić zdrową pewność od nadmiernej? To moja propozycja do przemyślenia, nie test. Czy potrafisz powiedzieć „nie wiem”? Kiedy ostatnio zdarzyło Ci się zmienić zdanie pod wpływem faktów? Co musiałoby się wydarzyć, żebyś uznał lub uznała, że się mylisz?
A gdy masz kompetencje, a czujesz się oszustem?
Znasz to? Dostajesz pochwałę i myślisz: „miałem szczęście”, „zaraz się zorientują”. Zjawisko opisały w 1978 roku Pauline Clance i Suzanne Imes jako wewnętrzne doświadczenie „intelektualnej pozorności” u osób, które odnoszą sukcesy, a mimo to uważają, że oszukują otoczenie. Pierwotnie badały wysoko osiągające kobiety. Dziś mówi się o „syndromie oszusta”, choć nie jest to diagnoza z klasyfikacji DSM-5 ani ICD-11, tylko opis doświadczenia.
Systematyczny przegląd 62 badań (Bravata i współpracownicy, 2020) podał rozpowszechnienie od 9% do 82%. Rozrzut bierze się z różnych narzędzi i progów, więc nie ma sensu podawać jednej liczby. Żadne z tych 62 badań nie oceniało empirycznie skuteczności leczenia. Nie znam więc sprawdzonej metody i nie będę udawał, że ją mam.
Do wypróbowania: wróć do trzech przyczyn z przykładu Marty, czyli braku umiejętności, braku informacji i niekorzystnej oceny własnych możliwości. Przy poczuciu bycia oszustem warto sprawdzić zwłaszcza trzecią, na faktach: co dokładnie zrobiłem, kto to ocenił i na jakiej podstawie. To propozycja ćwiczenia, nie metoda z potwierdzoną skutecznością.
Mity o pewności siebie
- „Osoby pewne siebie nie odczuwają lęku.” Według Bandury znaczenie ma to, jak interpretujesz pobudzenie ciała. Mnie drżał głos na pierwszym szkoleniu, a szkolenie się odbyło.
- „Dwie minuty w pozie mocy zmienią Twoje hormony.” Badanie z 2010 roku (42 osoby) podawało wzrost testosteronu i spadek kortyzolu. Replikacja Ranehill i współpracowników (2015) nie wykryła efektów na hormony i skłonność do ryzyka, a pierwsza autorka oryginału, Dana Carney, napisała w 2016 roku, że nie wierzy, by „power pose effects” były realne. Metaanaliza z 2022 roku (128 badań) wskazała wpływ na nastrój i samoocenę, ale nie na hormony.
- „Najpierw trzeba uwierzyć w siebie, potem działać.” Według Bandury najmocniejszym źródłem poczucia skuteczności są własne udane próby, więc często kolejność jest odwrotna: mały krok, obserwacja, dopiero potem wiara.
- „Najmniej kompetentni są najbardziej pewni siebie.” Zobacz efekt Dunninga i Krugera niżej.
- „Odmowa to egoizm.” Kiedyś nazwano mnie egoistą za to, że odmówiłem przysługi, bo miałem swoje ważne plany. Z mojego punktu widzenia dbanie o własne sprawy i asertywność, czyli mówienie o granicach z szacunkiem dla drugiej osoby, to coś innego niż egoizm.
- „Na lęk przed ludźmi pomaga występowanie przed nimi w kółko, aż przejdzie.” U mnie nie przeszło, a po roku miałem ostrą nerwicę. To jedna historia, nie badanie. NIMH opisuje w terapii ekspozycję stopniową i zaplanowaną, zwykle łączoną z nauką radzenia sobie z napięciem.
Najciekawsze badania o pewności siebie
Koszulka z Barrym Manilowem
W eksperymencie Gilovicha, Medvec i Savitsky'ego (2000) uczestnicy wchodzili do pokoju w koszulce z wizerunkiem Barry'ego Manilowa. Szacowali, że zauważyła ją mniej więcej połowa osób w pokoju. W rzeczywistości zauważyła około jedna czwarta. W drugim eksperymencie uczestnicy dyskusji grupowej przeceniali, jak bardzo wyróżniają się ich komentarze, dobre i niezręczne. To efekt reflektora: wydaje nam się, że jesteśmy oświetleni mocniej, niż jesteśmy.
Luka sympatii
Boothby i współpracownicy (2018) przeprowadzili pięć badań. Po rozmowach z nowymi osobami ludzie systematycznie nie doceniali, jak bardzo rozmówcy ich lubią. Luka pojawiła się u nieznajomych w laboratorium i u współlokatorów w akademiku. W badaniu trwającym rok akademicki była widoczna w czterech pierwszych pomiarach i zniknęła dopiero w ostatnim, w maju. Autorzy tłumaczą to tym, że ludzie wychwytują własne potknięcia i przeceniają, ile z nich widać.
Zmyślone nazwy i status
Anderson i współpracownicy (2012) poprosili 242 studentów MBA o zaznaczenie, które nazwy i wydarzenia znają. Część była zmyślona. Osoby, które zaznaczyły ich najwięcej, pod koniec semestru miały najwyższy status w swoich zespołach. Wniosek? Pewność siebie bywa nagradzana społecznie niezależnie od tego, czy idzie za nią wiedza. To dobry powód, żeby nie porównywać własnego wnętrza z cudzą fasadą i żeby sprawdzać to, co się mówi.
Efekt Dunninga i Krugera
Popularna wersja głosi, że najsłabsi są najpewniejsi siebie. Kruger i Dunning (1999) pokazali, że osoby z najsłabszymi wynikami znacznie przeceniały swoje wyniki, ale nadal oceniały się niżej niż osoby z najlepszymi. Część efektu może być artefaktem statystycznym (regresją do średniej), a interpretacja budzi spory (Krueger i Mueller, 2002; Burson i in., 2006).
Jak budować pewność siebie krok po kroku: zacznij od jednej sytuacji
Wróć do sytuacji z początku artykułu i odpowiedz na pięć pytań:
- W jakiej sytuacji chcę zachować się inaczej?
- Co dokładnie chcę zrobić?
- Jakiej informacji lub umiejętności mi brakuje?
- Co przewiduję, że się stanie?
- Jaki mały krok jest teraz możliwy i bezpieczny?
Przykład: „Na poniedziałkowym spotkaniu chcę zadać jedno pytanie o termin. Brakuje mi informacji, czy temat jest już zamknięty. Przewiduję, że szef westchnie. Mały krok: dziś zapiszę pytanie i pokażę je koleżance z zespołu.” Pytania służą do porządkowania myśli i nie są testem psychologicznym.
Pięć ćwiczeń do wypróbowania
To propozycje do sprawdzenia na sobie, a nie zwalidowany program, więc traktuj je jak eksperymenty: coś zadziała, coś nie. Każde kończy się obserwowalnym działaniem, bo poczucie skuteczności rośnie z własnych doświadczeń (Bandura, 1977).
Ćwiczenie 1: zamień etykietę na opis sytuacji
Cel: zobaczyć, co się wydarzyło. Instrukcja: zapisz etykietę, na przykład „jestem beznadziejny w rozmowach”, a pod nią: kiedy to było, co zostało zrobione i powiedziane, czego wtedy brakowało. Przykład: „Na wczorajszym spotkaniu po pytaniu o budżet zapadła cisza z mojej strony, bo brakowało mi liczb pod ręką.” Ograniczenie: opis pokazuje jeden dzień, a nie całego Ciebie.
Ćwiczenie 2: lista faktów o przygotowaniu
Cel: oddzielić brak informacji od oceny siebie. Instrukcja: trzy kolumny: co już umiem, czego jeszcze nie wiem, skąd to wezmę. Przykład: „Umiem tłumaczyć, nie wiem, ilu będzie uczestników, zapytam organizatora.” Ograniczenie: lista nie usunie lęku, pokaże tylko, ile niepewności to brak informacji.
Ćwiczenie 3: jedno małe działanie
Cel: zebrać nową informację o tym, co się dzieje, gdy działasz. Instrukcja: wybierz działanie na mniej niż dwie minuty w bezpiecznym otoczeniu, na przykład jedno przygotowane pytanie w małym gronie. Przykład: pytanie o termin wysłane w wiadomości do jednej osoby. Jeśli trudno Ci dzwonić, wybierz wersję bez telefonu: wiadomość, e-mail albo formularz. Ograniczenie: wybierz sytuację o niskiej stawce. Konfrontacja z osobą, która Cię krzywdziła, nie jest ćwiczeniem do samodzielnego startu. Masz prawo przerwać w każdej chwili.
Ćwiczenie 4: przygotuj komunikat
Cel: mieć gotowe słowa. Instrukcja: użyj wzoru „Dziękuję za propozycję. Nie wezmę tego, bo [powód albo bez powodu]. Mogę [alternatywa albo termin powrotu do tematu].” Powiedz go na głos trzy razy lub nagraj. Przykład: „Dziękuję za propozycję. Nie wezmę raportu, w tym tygodniu mam komplet. Mogę wrócić do tematu w poniedziałek.” Ograniczenie: reakcji drugiej strony nie kontrolujesz, a niezadowolenie po dobrze powiedzianej odmowie nie oznacza błędu. Więcej o tym, czym jest asertywność, znajdziesz w osobnym tekście.
Ćwiczenie 5: omów próbę bez oceniania siebie
Cel: uczyć się z próby zamiast ją oceniać. Instrukcja: cztery linijki: co zostało zrobione, jak zareagowało otoczenie, jakie emocje się pojawiły, wniosek na przyszłość. Przykład: „Jedno pytanie. Odpowiedź po 20 sekundach. Ręce drżały minutę. Następnym razem bez kartki.” Ograniczenie: jedna próba to mało danych.
Co zrobić po potknięciu?
Po nieudanej próbie łatwo zamienić ją w wyrok. Kristin Neff opisuje inną postawę, samowspółczucie: życzliwość wobec siebie, świadomość, że potknięcia są częścią ludzkiego doświadczenia, i uważne zauważanie własnych emocji bez rozdmuchiwania ich. W artykule redakcyjnym z 2009 roku (to omówienie, nie nowe badanie) Neff pisze, powołując się m.in. na pracę Neff i Vonk z 2009 roku, że samowspółczucie wiąże się z bardziej stabilnym poczuciem własnej wartości niż samoocena oparta na ocenach i porównaniach oraz że nie wiąże się z narcyzmem, z którym wysoka samoocena bywa silnie skorelowana. Wielkości efektów w tym tekście nie podano, więc traktuj to jako kierunek, a nie liczbę.
Prosty sposób na ćwiczenie tego po próbie, moja adaptacja, nie protokół:
- Co się wydarzyło, opisane jak w raporcie, bez przymiotników?
- Co powiedziałbym przyjacielowi, który znalazł się w tej samej sytuacji?
- Jaki mały krok zrobię następnym razem?
Według tego samego omówienia osoby samowspółczujące łatwiej przyznają się do błędów i zmieniają niekorzystne zachowania, więc życzliwość nie musi oznaczać odpuszczania.
Co zrobić tuż przed trudną sytuacją?
Czasem nie masz tygodnia, tylko dziesięć minut. Wtedy przydaje się badanie Alison Wood Brooks z Harvard Business School (2014), złożone z trzech eksperymentów:
- Przemówienie (140 osób). Uczestnicy mieli przygotować wystąpienie, które miało być oceniane. Przed nim mówili „Jestem spokojny” albo „Jestem podekscytowany”. Osoby z drugiej grupy przemawiały dłużej, a niezależni oceniający uznali je za bardziej przekonujące i kompetentne.
- Matematyka (188 osób). Przed trudnymi zadaniami uczestnicy czytali zachętę do ekscytacji albo do spokoju (była też grupa kontrolna). Grupa „ekscytacji” osiągnęła średnio o 8% lepszy wynik i zgłaszała większą pewność siebie.
- Karaoke (113 osób). Przed zaśpiewaniem utworu w grze wideo uczestnicy mówili, że są podekscytowani, spokojni, źli, smutni lub zestresowani. Wynik według systemu gry wyniósł u podekscytowanych około 80%, u spokojnych, złych i smutnych około 69%, a u zestresowanych około 53%.
Autorka tłumaczy, że lęk i ekscytacja to stany o podobnym, wysokim pobudzeniu, więc łatwiej przekierować napięcie niż je wyłączyć. Opis badania znam z komunikatu APA, nie z pełnego artykułu. Do wypróbowania: zamiast „muszę się uspokoić” powiedz sobie na głos „jestem podekscytowany” i zobacz, co się zmieni. Jeśli brzmi to dla Ciebie sztucznie, nie masz obowiązku. To jedno badanie, a nie reguła.
Drugie narzędzie pochodzi z moich szkoleń. Handlowcy, których uczyłem, omijali telefon do klienta, jakby miał ich oparzyć. Gdy pytałem, co sobie wyobrażają, okazywało się, że film w głowie urywał się w momencie odmowy, jakby po niej kończył się świat. Prosiłem, żeby puścili go dalej: kolejny telefon, powrót do domu, zwykły wieczór. To moja obserwacja z praktyki, nie przetestowana procedura, choć przypomina technikę z terapii poznawczo-behawioralnej, w której sprawdza się, co dzieje się po najgorszym scenariuszu. Przed wystąpieniem możesz zrobić to samo: wyobraź sobie wpadkę, a potem następną godzinę i następny tydzień.
Pewność siebie w pracy i w kontaktach z ludźmi: jak mówić konkretnie?
Trzy autorskie mini-dialogi w spokojnym, rzeczowym tonie, który niczego nie wymusza.
Zabranie głosu
- Ty: „Zanim przejdziemy dalej, mam pytanie o termin. Czy ten wariant jest już ustalony?”
- Szef: „Tak, ale możemy wrócić do niego na końcu.”
Odmowa dodatkowego zadania
- Koleżanka: „Możesz wziąć jeszcze raport kwartalny?”
- Ty: „Chętnie pomogę, ale w tym tygodniu mam komplet. Mogę wrócić do tematu w poniedziałek.”
Prośba o doprecyzowanie krytycznej uwagi
- Szef: „Ta prezentacja była chaotyczna.”
- Ty: „Dziękuję za informację. Który fragment wydał się najmniej czytelny? Chcę to poprawić.”
Nie musisz patrzeć rozmówcy w oczy bez przerwy, ściskać dłoni jak imadło ani udawać dominacji. Reakcję drugiej strony możesz przewidywać, ale nie możesz jej zaprogramować.
W pracy pewność siebie rzadko wygląda jak wielkie wystąpienie. Częściej to piątek o 16:40, „drobna prośba”, która zje weekend, i zdanie, które łatwo przełknąć: „jasne, nie ma sprawy”. Jeśli masz dobrą pracę i kredyt na głowie, odmowa wygląda jak ryzyko dla stabilności. Z mojej praktyki odmowa z propozycją terminu (jak w dialogach wyżej) bywa bezpieczniejsza dla relacji i dla stabilności, niż się wydaje, choć zależy od miejsca pracy.
Osobna sprawa to wystąpienia: prezentacja, spotkanie na kamerze, pytanie przy dużej grupie. Pomagają tu dwa narzędzia opisane wyżej: nazwanie napięcia ekscytacją i puszczenie filmu dalej. Jeśli chcesz ćwiczyć w grupie, mam szkolenie online: wystąpienia publiczne i autoprezentacja.
Prosty plan prób na siedem dni
To plan organizacyjny i nikt nie obiecuje po nim przemiany. Celem jest jedna próba i jedna informacja o sobie.
- Dzień 1: wybierz sytuację i odpowiedz na pięć pytań.
- Dzień 2: zrób listę faktów o przygotowaniu.
- Dzień 3: przygotuj komunikat lub pytanie i powiedz je na głos trzy razy.
- Dzień 4: odpoczynek, bez ćwiczeń i analizowania.
- Dzień 5: małe działanie w bezpiecznym otoczeniu.
- Dzień 6: omówienie próby, dziesięć minut.
- Dzień 7: powtórz łatwiejszy wariant albo zrób przerwę i wybierz kolejny krok.
Pominięty dzień? Wróć tam, gdzie skończyło się Twoje tempo.
Plan na miesiąc
Jeśli po tygodniu chcesz iść dalej, rozłóż to na cztery tygodnie. To plan organizacyjny, nie program o potwierdzonej skuteczności.
- Tydzień 1: jedna sytuacja, jeden komunikat i jedna próba w bezpiecznym otoczeniu (plan na siedem dni wyżej).
- Tydzień 2: druga sytuacja o nieco wyższej stawce i ten sam schemat zapisu: sytuacja, przewidywanie, działanie, obserwacja.
- Tydzień 3: sytuacja z drugą osobą: prośba albo odmowa, przećwiczona wcześniej na głos.
- Tydzień 4: przegląd notatek. Co zadziałało, co się powtarza, gdzie brakowało informacji, a gdzie umiejętności? Wybierz jeden obszar na kolejny miesiąc albo zrób przerwę.
Jak zauważać postęp?
Skopiuj ten schemat do notatnika i wpisuj fakty, a nie oceny. Pięć pól: sytuacja, przewidywanie, podjęte działanie, obserwacja, następny krok. Przykładowy wpis:
- Sytuacja: poniedziałkowe spotkanie zespołu.
- Przewidywanie: szef się zdenerwuje, a ja się zaplączę.
- Podjęte działanie: jedno przygotowane pytanie o termin.
- Obserwacja: odpowiedź po 20 sekundach, ręce drżały minutę, nikt nie skomentował.
- Następny krok: za tydzień pytanie bez kartki.
Zapis porządkuje doświadczenie i nie jest skalą kliniczną ani narzędziem diagnostycznym. Nie ocenia też Twojej wartości. Warto notować reakcje innych, bo badania nad luką sympatii sugerują, że po rozmowie bywamy lubiani bardziej, niż sądzimy, a zapis pozwala to sprawdzić na własnych danych.
Mnie takie rozdzielenie pomagało nawet przy dużych wystąpieniach. Po jednym z nich na konferencji we Wrocławiu spisałem własne błędy: niezbyt wygodnie usiadłem, gubiłem rytm głosu, a w pewnych momentach skupiałem się na tym, co mówię, tak mocno, że nie patrzyłem na publiczność. A po wystąpieniu, gdy jeszcze drzałem z emocji, powiedziałem sobie: „Człowieku, naprawdę dobra robota. Jestem z Ciebie dumny”. Fakty osobno, ocena siebie osobno, i jedno drugiemu nie przeszkadzało.
Kiedy warto pójść na trening, rozmowę lub do specjalisty?
Poradnik ma granice. Jeśli lęk przed oceną jest bardzo nasilony, trwa od dłuższego czasu, prowadzi do unikania pracy, szkoły lub kontaktów albo towarzyszą mu napady paniki, omdlenia czy kłopoty ze snem, warto skonsultować się z psychologiem, lekarzem lub psychoterapeutą. Poradnik ani coaching nie zastępują leczenia zaburzeń lękowych. Prośba o wsparcie bywa dojrzałym wyrazem zaufania do siebie: wiesz, że czegoś nie rozwiążesz sam, więc działasz. W kryzysie dzwoń na 112 lub na telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym: 116 123.
Jeśli wolisz ćwiczyć z kimś, kto prowadzi takie zajęcia od lat, zapraszam na trening pewności siebie dla dorosłych: cztery spotkania po cztery godziny i praktyka między spotkaniami. Nie obiecuję, że nigdy więcej nie poczujesz stresu ani że każdy człowiek Cię polubi. Możesz natomiast nauczyć się szybciej zauważać własne reakcje, mniej automatycznie się wycofywać i częściej dawać sobie prawo do działania. To trening umiejętności, nie psychoterapia. O szczegóły możesz zapytać mailem.
Jeśli wolisz zacząć od rozmowy, możesz umówić się na rozmowę wstępną: pierwsza rozmowa online, w Twoim tempie, bez dzwonienia. Konsultacje wspierające i coaching to drugi sposób, żeby przejść tę drogę z kimś.
FAQ: najczęstsze pytania o pewność siebie
Michał, czym różni się pewność siebie od poczucia własnej wartości?
Pewność siebie dotyczy tego, czy dasz radę zrobić coś konkretnego (u Bandury: poczucie własnej skuteczności), a poczucie własnej wartości tego, czy uważasz się za wartościowego człowieka niezależnie od wyniku. Mogą się rozchodzić: ktoś bywa pewny w pracy i chwiejny w związku.
Michał, czy pewności siebie można się nauczyć?
Tak, w tym sensie, że poczucie skuteczności rośnie głównie z własnych udanych prób (Bandura, 1977). Dlatego zaczyna się od małych kroków w bezpiecznych sytuacjach, a nie od zmiany całej osobowości. Nie znam wiarygodnej średniej szybkości takiej zmiany.
Michał, jak budować pewność siebie, gdy boję się oceny?
Zacznij od sprawdzenia przewidywań na faktach: eksperyment z koszulką i badania nad luką sympatii pokazują, że inni zauważają mniej i lubią nas bardziej, niż sądzimy (Gilovich i in., 2000; Boothby i in., 2018). Wybieraj sytuacje o niskiej stawce i zapisuj, co się naprawdę wydarzyło. Jeśli lęk jest bardzo silny i trwa od dawna, porozmawiaj ze specjalistą.
Michał, czy afirmacje działają?
Ostrożnie. W badaniu Wood, Perunovic i Lee (2009) osoby z niską samooceną, które powtarzały „Jestem osobą godną miłości”, czuły się po tym gorzej niż osoby, które tego nie robiły, a u osób z wysoką samooceną efekt był niewielki i dodatni. To jedno badanie, ale pokazuje, że zdania, w które nie wierzysz, mogą zadziałać odwrotnie. Bezpieczniej zacząć od opisu faktów (ćwiczenie 1).
Michał, czy trzeba czuć się pewnie w każdej sytuacji?
Nie. Poczucie skuteczności zależy od zadania, więc to normalne, że w jednym obszarze czujesz się pewniej niż w innym. Celem może być działanie mimo niepewności w sytuacjach ważnych dla Ciebie.
Michał, ile czasu zajmuje budowanie pewności siebie?
Nie znam wiarygodnej średniej. Zależy od sytuacji, wcześniejszych doświadczeń, wsparcia i częstości ćwiczeń. U mnie trwało to lata i nie było liniowe.
Michał, czy spokojna osoba może być pewna siebie?
Tak. Pewność siebie dotyczy relacji z własnymi możliwościami i niekoniecznie wiąże się z głośnością. Ktoś mówiący mało, ale konkretnie, potrafiący powiedzieć „nie wiem” albo „nie”, może mieć jej więcej niż ktoś, kto zdominuje każde spotkanie.
Michał, czy pewność siebie można udawać?
Działanie mimo napięcia ma sens, bo z udanych prób rośnie poczucie skuteczności. Udawanie umiejętności, których nie masz, to inna sprawa: grupa może to nagrodzić (Anderson i in., 2012), ale rzeczywistość prędzej czy później to sprawdzi. To moje zdanie, nie wynik badania.
Michał, co zrobić tuż przed ważnym wystąpieniem?
Zapisz jedno zdanie, od którego zaczniesz, nazwij napięcie ekscytacją i przypomnij sobie, że inni zauważają mniej, niż Ci się wydaje. Opis badania i drugi sposób znajdziesz wyżej, w części o chwili tuż przed trudną sytuacją.
Podsumowanie: wyniki badań i ich konsekwencje
Co pokazują dane:
- Poczucie skuteczności zależy od zadania i rośnie głównie z własnych udanych prób (Bandura, 1977).
- Inni zauważają mniej, niż nam się wydaje, i lubią nas bardziej, niż sądzimy (Gilovich i in., 2000; Boothby i in., 2018).
- Grupy nagradzają sygnały pewności, a niekoniecznie wiedzę (Anderson i in., 2012), a sama „pewność” bywa kilkoma osobnymi ocenami, które się rozjeżdżają (Moore i Healy, 2008).
- Wyższa samoocena wiąże się z lepszymi relacjami, wynikami i zdrowiem, choć o kierunku zależności trwa spór (Orth i Robins, 2022).
- Pozy mocy nie zmieniły hormonów w replikacji, a przekierowanie napięcia na ekscytację poprawiło wyniki w trzech eksperymentach (Ranehill i in., 2015; Brooks, 2014).
Co z tego wynika dla Ciebie:
- Zamiast zmieniać całą osobowość, wybierz jedną sytuację i jeden mały krok.
- Rozdziel brak umiejętności, brak informacji i niekorzystną ocenę siebie, bo każda wymaga innego ruchu.
- Zapisuj fakty o reakcjach innych, zamiast polegać na przewidywaniach.
- Traktuj potknięcie jako dane do wniosków, nie jako wyrok.
- Gdy lęk jest silny i długotrwały, rozmowa ze specjalistą ma więcej sensu niż kolejny poradnik.
Jeden krok na dziś
Wybierz jedną sytuację ze swojego tygodnia. Zapisz jedno zdanie: co dokładnie chcesz w niej zrobić inaczej. Potem drugie: jaki mały, bezpieczny krok możesz zrobić jutro. Na tym możesz skończyć czytanie 🙂Zostaną pytania. Ile Twojej niepewności to brak informacji, a ile ocena wystawiona kiedyś przez kogoś i przyjęta bez sprawdzenia? Co zobaczysz, gdy sprawdzisz, co inni naprawdę zauważyli? Jeśli lęk przed oceną łączy się u Ciebie z silnymi emocjami, rozmowa ze specjalistą ma więcej sensu niż kolejny poradnik, także ten. A pierwszy krok nie musi być telefonem.
O autorzeMichał Jankowiak: psycholog, pedagog, trener i coach. Ponad 20 lat pracy szkoleniowej. Własne doświadczenie lęku przed ludźmi opisałem wyżej.
Źródła
- Anderson, C., Brion, S., Moore, D. A., Kennedy, J. A. (2012). A status-enhancement account of overconfidence. Journal of Personality and Social Psychology. PDF
- Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191-215. Omówienie
- Boothby, E. J., Cooney, G., Sandstrom, G. M., Clark, M. S. (2018). The liking gap in conversations. Psychological Science, 29(11), 1742-1756. PDF
- Brooks, A. W. (2014). Get excited: Reappraising pre-performance anxiety as excitement. Journal of Experimental Psychology: General. Komunikat APA
- Clance, P. R., Imes, S. A. (1978), opis zjawiska impostor phenomenon; Bravata, D. M. i in. (2020). Prevalence, predictors, and treatment of impostor syndrome: a systematic review. Omówienie
- Gilovich, T., Medvec, V. H., Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211-222.
- Kruger, J., Dunning, D. (1999). Unskilled and unaware of it. Journal of Personality and Social Psychology, 77(6), 1121-1134. Komentarz
- Moore, D. A., Healy, P. J. (2008). The trouble with overconfidence. Psychological Review, 115(2), 502-517. PDF
- Neff, K. D. (2009). The role of self-compassion in development: A healthier way to relate to oneself. Human Development, 52(4), 211-214. Tekst
- National Institute of Mental Health. Social anxiety disorder: More than just shyness. Strona
- Orth, U., Robins, R. W. (2022). Is high self-esteem beneficial? Revisiting a classic question. American Psychologist. Omówienie
- Ranehill, E. i in. (2015). Assessing the robustness of power posing: No effect on hormones and risk tolerance. Psychological Science; Carney, D. (2016), oświadczenie; metaanaliza z 2022 roku. Omówienie
- Wood, J. V., Perunovic, W. Q. E., Lee, J. W. (2009). Positive self-statements: Power for some, peril for others. Psychological Science, 20(7), 860-866. PubMed

