Inteligencja emocjonalna (EQ, od ang. emotional quotient) to zdolność do rozpoznawania, rozumienia i regulowania emocji, własnych i cudzych, oraz do używania tej wiedzy w myśleniu i działaniu. W psychologii funkcjonują trzy główne teorie inteligencji emocjonalnej i do dziś się ze sobą spierają.
Dwie osoby dostają tę samą krytykę na zebraniu. Pierwsza czerwienieje, tłumaczy się i do wieczora odtwarza w głowie każde słowo. Druga zauważa ukłucie wstydu, nazywa je, zadaje jedno pytanie doprecyzowujące i wraca do pracy. Podobne IQ, inna reakcja.
Nie ma nic dziwnego, jeśli wiesz o tym niewiele: w szkole nikt nas tego nie uczył, a wiedza o emocjach rośnie dziś szybciej niż kiedykolwiek. Dobrze, że czytasz i pogłębiasz temat.
Czym jest inteligencja emocjonalna i na czym polega?
Najprościej: emocje to pogoda, a inteligencja emocjonalna to umiejętność czytania prognozy i niewychodzenia na burzę w klapkach. Pogody nie wyłączysz, ale możesz nauczyć się z nią obchodzić. Na czym polega? Na czterech rzeczach: zauważasz emocje (swoje i cudze), korzystasz z nich przy decyzjach, rozumiesz, skąd się biorą, i potrafisz nimi zarządzać. (Czasem wpisuje się to jako "emocjonalna inteligencja", to ten sam temat.)
Skąd się wzięła inteligencja emocjonalna? Krótka historia
Już w 1872 roku Karol Darwin opublikował pracę o wyrażaniu emocji, którą Reuven Bar-On uznaje za pierwszą w tym obszarze (Bar-On, 2006). W 1920 roku Edward Thorndike opisał inteligencję społeczną, a w 1983 roku Howard Gardner wyróżnił inteligencję intra- i interpersonalną. Termin EQ ukuł, jak sam podaje, Bar-On w 1988 roku. W 1990 roku Salovey i Mayer uporządkowali pojęcie jako zdolność, a w 1995 roku książka Daniela Golemana zrobiła z niego hasło znane każdemu menedżerowi.
Jak patrzono na to kiedyś, a jak dziś? W uproszczeniu: inteligencja znaczyła to, co mierzy test IQ, a emocje wyglądały na zakłócenie rozumu. Dziś wiemy, że są częścią procesu decydowania. Dowody za chwilę.
Trzy główne teorie inteligencji emocjonalnej
Teorie różnią się jedną decyzją: czy to zdolność (jak pamięć), czy zestaw cech i kompetencji. Stąd różnice w testach, treningu i obietnicach.
Salovey i Mayer: inteligencja emocjonalna jako zdolność
To najbardziej naukowe ujęcie. W artykule z 1990 roku (Salovey i Mayer, Imagination, Cognition and Personality, 9, 185-211) autorzy opisali ją jako "a set of skills hypothesized to contribute to the accurate appraisal and expression of emotion in oneself and in others". Wersja z 1997 roku (Mayer i Salovey, s. 10) mówi o "the ability to perceive accurately, appraise, and express emotion; the ability to access and/or generate feelings when they facilitate thought; the ability to understand emotion and emotional knowledge; and the ability to regulate emotions to promote emotional and intellectual growth". W praktyce to cztery zdolności:
- Postrzeganie. Rozpoznajesz emocje w mimice, głosie i gestach, własnych i cudzych.
- Wykorzystywanie. Emocje kierują uwagą i pomagają rozwiązywać problemy: niepokój podpowiada, co sprawdzić jeszcze raz.
- Rozumienie. Nazywasz emocje, znasz ich przyczyny i wiesz, jak łączą się w złożone stany, na przykład żal z poczuciem winy.
- Regulacja. Zarządzasz własnymi i cudzymi emocjami, między innymi przez przeformułowanie sytuacji.
W metaanalizie Josepha i Newmana (2010) dane pasowały do modelu kaskadowego: percepcja poprzedza rozumienie, a rozumienie regulację. Stąd "weź się w garść" nie działa na kogoś, kto jeszcze nie zauważył, że się zdenerwował. Mierzy się to testem MSCEIT (Mayer, Salovey i Caruso, 2002), a według Mayera ludzie mają zaledwie "a hint" o własnej inteligencji emocjonalnej: samoocena i wynik testu korelują na poziomie r = 0,19.
Daniel Goleman: model kompetencji
Daniel Goleman, psycholog i dziennikarz naukowy (w wyszukiwarce bywa wpisywany jako David Goleman), wydał w 1995 roku Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. W modelu z 1998 roku to kompetencje napędzające skuteczność w pracy (Bar-On, 2006) w pięciu obszarach: samoświadomość, samoregulacja, motywacja, empatia i umiejętności społeczne. Łączy zdolności z cechami osobowości (model mieszany), co Mayer krytykuje: takie skale "are primarily duplicative of Big Five content". Zasługa Golemana to popularyzacja, cena to przesady (patrz mity).
Reuven Bar-On: inteligencja emocjonalno-społeczna
Bar-On opublikował kwestionariusz EQ-i w 1997 roku (pierwsza normalizacja objęła 3831 dorosłych). Definiuje inteligencję emocjonalno-społeczną jako "a cross-section of interrelated emotional and social competencies, skills and facilitators", które decydują o tym, jak rozumiemy siebie i innych oraz radzimy sobie z wymaganiami życia (Bar-On, 2006). Model ma pięć obszarów i 15 podskal, od empatii po optymizm.
Inteligencja emocjonalna - przykłady: wysoka i niska
Wysoka i niska to końce skali, a nie dwie grupy ludzi: wynik zmienia się ze zmęczeniem i etapem życia. Cechy wysokiej inteligencji emocjonalnej widać tak:
- Nazywasz emocje precyzyjniej niż "źle" i odróżniasz rozczarowanie od wstydu.
- Gdy ktoś mówi "w porządku", a coś nie gra, pytasz zamiast zgadywać.
Niską widać inaczej:
- Emocje pojawiają się bez nazwy: "nie wiem, co mi jest, wszystko mnie drażni".
- Reakcje są większe niż bodziec, potem przychodzi żal albo szukanie winnych.
Jeśli rozpoznajesz się w drugiej liście, spokojnie, to naturalne: wiele osób nigdy nie dostało słownika emocji ani okazji, żeby go poćwiczyć. Lista opisuje zachowania i nie jest diagnozą, bo podobne trudności bywają skutkiem lęku, zmęczenia czy depresji.
Inteligencja racjonalna i emocjonalna: czy mózg ma dwa obozy?
Inteligencję racjonalną (IQ) zestawia się z emocjonalną jak dwa obozy, ale nakładają się tylko trochę: polski Test Inteligencji Emocjonalnej (TIE) ma około 10% wspólnej wariancji z testem inteligencji ogólnej (Śmieja, Orzechowski i Stolarski, 2014). Bar-On i współpracownicy (2003) porównali 12 osób z uszkodzeniami kory przedczołowej, ciała migdałowatego lub kory wyspy z 11 osobami z uszkodzeniami innych struktur. Pierwsza grupa miała niższą inteligencję emocjonalną i gorsze decyzje przy prawidłowej inteligencji ogólnej.
A rozwój? Gogtay i in. (2004) skanowali mózgi 13 dzieci i nastolatków co dwa lata przez dekadę. Kora przedczołowa dojrzewa jako ostatnia, dopiero w młodej dorosłości, co częściowo tłumaczy, czemu szesnastolatek reaguje inaczej niż trzydziestolatek (próba była mała, a związek ze zdolnościami emocjonalnymi to hipoteza).
Inteligencja emocjonalna a neuroatypowość: czy to zależy?
Nie wprost, ale niektóre profile niosą konkretne trudności. Metaanaliza Kinnaird i in. (2019, 15 badań) wykazała aleksytymię (kłopot z rozpoznawaniem własnych uczuć) u 49,93% osób autystycznych wobec 4,89% w grupach neurotypowych, przy czym autorki podkreślają, że jest częsta, ale nie powszechna. Dotyczy własnych stanów, a nie braku empatii. W ADHD często towarzyszą trudności z regulacją emocji (Shaw i in., 2014). Sam mam ADHD i mówię o tym wprost, więc temat nie jest dla mnie tylko akademicki. Według tego, co sprawdziłem, brakuje jednoznacznych danych, czy neuroatypowość z góry ustala poziom inteligencji emocjonalnej. Trening da się za to dopasować.
Inteligencja emocjonalna u kobiet i mężczyzn, dzieci i dorosłych
Płeć: obraz jest mieszany. W badaniu na ponad 5000 osób (Fischer i in., 2018) kobiety i mężczyźni równie dobrze oceniali emocje docelowe, mężczyźni niżej oceniali własną inteligencję emocjonalną w kwestionariuszu, a hipotezy, że kobiety lepiej wychwytują subtelne sygnały, nie potwierdzono. W testach zdolnościowych kobiety wypadały lepiej w kilku badaniach (za: Navarro-Bravo i in., 2019).
Dzieci: metaanaliza Durlaka i in. (2011) objęła 213 szkolnych programów i 270 034 uczniów. Uczestnicy mieli lepsze umiejętności społeczno-emocjonalne, a osiągnięcia szkolne wzrosły o 11 punktów percentylowych. Dorośli: dane przekrojowe są niejednoznaczne. W części badań starsi mieli nieco wyższe wyniki, w badaniu Cabello i in. (2016) najwyższe mieli ludzie w średnim wieku (za: Navarro-Bravo i in., 2019). Moja hipoteza: najwięcej rozwijamy się, gdy dojrzewający mózg spotyka trudne relacje i kogoś, kto pokazuje, jak sobie z nimi radzić, czyli w dzieciństwie, nastoletniości i młodej dorosłości.
Co daje inteligencja emocjonalna? Korzyści i korelacje
Większość zależności mieści się w przedziale około 0,15-0,40, czyli jest umiarkowana (Brackett i in., 2016). Korzyści z inteligencji emocjonalnej w danych:
- Nauka. W metaanalizie MacCann i in. (2020, ponad 150 badań) była trzecim czynnikiem wyników, po inteligencji ogólnej i sumienności, i utrzymywała się po uwzględnieniu obu.
- Zdrowie i relacje. Wyższa inteligencja emocjonalna szła w parze z lepszym zdrowiem psychicznym, fizycznym i psychosomatycznym (Martins i in., 2010) oraz lepszymi relacjami z bliskimi (za: Brackett i in., 2016).
- Praca. Zależy od zawodu: wyniki w pracach o dużym udziale pracy emocjonalnej przewidywała dodatnio, w pracach o małym udziale czasem ujemnie (Joseph i Newman, 2010).
- Samokontrola (pojęcie pokrewne). W badaniu Dunedin 1000 dzieci śledzono do 32. roku życia. Niska samokontrola w dzieciństwie wiązała się z gorszym zdrowiem, kłopotami finansowymi i karalnością, niezależnie od IQ (Moffitt i in., 2011).
Najsłabiej wiąże się z inteligencją ogólną i z Twoją własną oceną. Mayer szacuje, że wyjaśnia od około 2 do 25 procent zmienności wyników, zależnie od tego, co się bada. To dużo jak na jedną umiejętność, mało jak na obietnicę 80%.
Empatia a inteligencja emocjonalna: jaka jest różnica?
Empatia to cegiełka inteligencji emocjonalnej, a nie cała budowla: u Bar-Ona to podskala, u Golemana jeden z pięciu obszarów, u Saloveya i Mayera element postrzegania i rozumienia emocji innych. Inteligencja emocjonalna obejmuje też to, co dzieje się w Tobie. Samo odczytywanie cudzych emocji nie przesądza, co z tym zrobisz: można wesprzeć, można manipulować. Więcej o empatii napisałem w artykule Empatia czy uzależnienie od cierpienia.
Mity o inteligencji emocjonalnej
Jeśli któryś powtarzałeś, w dobrym towarzystwie: powtarzały je i podręczniki, i szkolenia.
- "EQ jest ważniejsze niż IQ, to 80% sukcesu." Goleman (1995, s. 34) pisał, że IQ to "at best about 20 percent of the factors that determine life success", a Mayer nazywa takie przekazy "overly enthusiastic".
- "Wysoka inteligencja emocjonalna to bycie miłym." Opisuje umiejętności, nie kierunek ich użycia.
- "Jest wrodzona." Metaanalizy treningów pokazują umiarkowany efekt (niżej).
- "Emocje widać na twarzy." Według Barrett i in. (2019) ludzie dopasowują miny do podanych nazw emocji, ale gdy sami nazywają emocję, zgodność jest niska, a uśmiech bywa sygnałem uległości. Lepiej sprawdzać niż zgadywać.
Inteligencja emocjonalna - test: jak ją mierzyć?
Testy zdolnościowe dają zadania z poprawnymi odpowiedziami (MSCEIT, TIE), a kwestionariusze samoopisowe (EQ-i) pytają o samoocenę. W teście TIE (Śmieja i in., 2014, PLoS ONE) badani wskazują najbardziej prawdopodobną emocję albo najlepsze działanie w opisanej sytuacji, punktację ustalają eksperci, a spójność wewnętrzna sięga 0,88. Jako trener i diagnosta inteligencji emocjonalnej w systemie EIExpert.pl używam właśnie jego. Szukasz hasła "test inteligencja emocjonalna"? Darmowy quiz z internetu bez norm bywa dobrą zabawą (sam lubię quizy 🙂), ale pomiarem trudno go nazwać.
Czy inteligencję emocjonalną można trenować? Co ćwiczyć, a czego się uczyć
Można, choć mniej spektakularnie, niż obiecują okładki. Metaanaliza Mattingly i Kraigera (2019, 58 badań) wykazała umiarkowany pozytywny efekt. W eksperymencie Nelis i in. (2009) cztery spotkania po 2,5 godziny poprawiły rozpoznawanie emocji i zarządzanie nimi, a efekt utrzymał się po 6 miesiącach. Rozumienie emocji się nie zmieniło, a grupa kontrolna nie miała żadnych zajęć. Mój podział (interpretacja, nie wynik jednego badania):
- Ćwiczysz postrzeganie i nazywanie emocji oraz regulację, powtórzeniami w prawdziwych sytuacjach.
- Uczysz się poznawczo rozumienia emocji (słownik, przyczyny, skutki), czyli wiedzy ze szkoleń i dobrych źródeł.
- Eksperymentujesz z wykorzystywaniem emocji: sprawdzasz, jak nastrój wpływa na Twoje decyzje.
Sama wiedza o emocjach przypomina znajomość teorii pływania: ciekawa, ale w wodzie nie pomaga. Ćwiczenia regulacji znajdziesz w artykule o regulacji emocji. Jeśli wolisz ćwiczyć w grupie, zajrzyj do szkoleń i warsztatów.
Co by się zmieniło, gdyby podnieść inteligencję emocjonalną w społeczeństwie?
Danych o całych społeczeństwach nie ma, więc to ekstrapolacja z badań nad szkołami i jednostkami (Durlak i in., 2011; Moffitt i in., 2011). Moja hipoteza: mniej eskalacji w konfliktach, wcześniejsze szukanie pomocy, więcej rozmów zamiast milczenia. Hipoteza, bo nikt nie sprawdził tego na skalę państwa. Czy da się to sprawdzić? Otwarte pytanie.
FAQ: najczęstsze pytania o inteligencję emocjonalną
Co to jest inteligencja emocjonalna w jednym zdaniu?
Zdolność rozpoznawania, rozumienia i regulowania emocji własnych i cudzych oraz wykorzystywania ich w myśleniu i działaniu (Mayer i Salovey, 1997).
Czy inteligencja społeczna i emocjonalna to to samo?
Pokrywają się. Salovey i Mayer (1990) widzieli inteligencję emocjonalną początkowo jako część społecznej, a Bar-On łączy oba obszary w jednym modelu.
Co dalej? Pytania, które warto zabrać ze sobą
Jeśli masz teraz więcej pytań niż na początku, to dobry znak. Zacznij od jednego eksperymentu: dwa razy dziennie dokończ zdanie "Czuję ..., bo ...", używając słowa innego niż "dobrze" i "źle". I zabierz ze sobą pytania: czy to, co nazywasz złością, bywa u Ciebie wstydem albo lękiem? Którą z czterech zdolności unikasz? Jeśli wolisz pracować nad tym w cztery oczy, umów się na rozmowę, zrobimy diagnozę testem TIE i ułożymy plan. Więcej o treningu inteligencji emocjonalnej znajdziesz u mnie na stronie.
Źródła
- Bar-On, R. (2006). The Bar-On model of emotional-social intelligence. Psicothema, 18. PDF
- Bar-On, R. i in. (2003). Exploring the neurological substrate of emotional and social intelligence. Brain, 126. DOI
- Barrett, L. F. i in. (2019). Emotional expressions reconsidered. Psychological Science in the Public Interest. Omówienie
- Brackett, M. A. i in. (2016). Emotional intelligence. W: Handbook of Emotions (4. wyd.). PDF
- Durlak, J. A. i in. (2011). The impact of enhancing students' social and emotional learning. Child Development, 82. PubMed
- Fischer, A. H. i in. (2018). Gender differences in emotion perception and self-reported emotional intelligence. PLoS ONE, 13. Opis
- Gogtay, N. i in. (2004). Dynamic mapping of human cortical development. PNAS, 101. DOI
- Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence. Bantam Books.
- Joseph, D. L., Newman, D. A. (2010). Emotional intelligence: An integrative meta-analysis and cascading model. Journal of Applied Psychology, 95. Abstrakt
- Kinnaird, E. i in. (2019). Investigating alexithymia in autism. European Psychiatry, 55. Tekst
- MacCann, C. i in. (2020). Emotional intelligence predicts academic performance. Psychological Bulletin. DOI
- Mattingly, V., Kraiger, K. (2019). Can emotional intelligence be trained? Human Resource Management Review, 29. Abstrakt
- Mayer, J. D. - wywiad o inteligencji emocjonalnej; Mayer, Salovey, Caruso (2002). MSCEIT: User's Manual.
- Moffitt, T. E. i in. (2011). A gradient of childhood self-control predicts health, wealth, and public safety. PNAS. Omówienie
- Navarro-Bravo, B. i in. (2019). Ability emotional intelligence in young people and older adults. PeerJ. Tekst
- Nelis, D. i in. (2009). Increasing emotional intelligence: (How) is it possible? Personality and Individual Differences, 47. Abstrakt
- Salovey, P., Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9. Rekord
- Shaw, P. i in. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry. PubMed
- Śmieja, M. i in. (2014). TIE: An ability test of emotional intelligence. PLoS ONE, 9. Rekord
