Kobieta siedzi w ciepło oświetlonym pokoju z roślinami, podpiera głowę ręką i patrzy w zamyśleniu w bok.

Poczucie winy: kiedy warto go posłuchać, a kiedy przestać się karać?

Poczucie winy: kiedy pomaga, a kiedy niszczy? Poznaj różnicę między winą a wstydem i 6 kroków, które pomogą odróżnić odpowiedzialność od samopotępienia.

Wyobraź sobie taką sytuację.

Dzwoni mama. Pyta, czy przyjedziesz w weekend. Odpowiadasz, że tym razem nie dasz rady. Masz za sobą koszmarny tydzień, zaległości w pracy i marzysz o dwóch dniach odpoczynku.

Zapada cisza.

W końcu słyszysz: „No dobrze. Jakoś sobie poradzę. Nie będę Ci przeszkadzać”.

Rozłączasz się i... zaczyna się.

Przecież mogłeś pojechać. Przecież mama jest coraz starsza. Przecież rodzina powinna być najważniejsza. Może jesteś egoistą? Niewdzięcznym dzieckiem? A gdyby coś się wydarzyło i byłby to ostatni weekend, który mogliście spędzić razem?

Gratulacje. Właśnie rozpoczął się proces przed Twoim wewnętrznym sądem. Prokurator już przygotował akt oskarżenia, sędzia patrzy z dezaprobatą, a obrońca... cóż, chyba wziął urlop. 🙂

A teraz wyobraź sobie drugą sytuację.

Pokłóciłeś się z kimś bliskim. Powiedziałeś kilka naprawdę okropnych rzeczy. Widziałeś, jak druga osoba zamilkła, a w jej oczach pojawiły się łzy.

Wieczorem nie możesz przestać o tym myśleć.

W obu sytuacjach możesz odczuwać poczucie winy. Tyle że w drugiej istnieje konkretne zachowanie, za które warto wziąć odpowiedzialność. W pierwszej trzeba dopiero sprawdzić, czy rzeczywiście zrobiłeś coś niewłaściwego, czy po prostu zawiodłeś czyjeś oczekiwania.

I właśnie tutaj zaczyna się jeden z najważniejszych problemów związanych z poczuciem winy: często traktujemy tę emocję jak dowód.

Skoro czuję się winny, to znaczy, że zawiniłem.

Otóż niekoniecznie.

Chcę Ci pokazać, skąd bierze się poczucie winy, dlaczego czasami pomaga nam być lepszymi ludźmi, a czasami zatruwa życie, i przede wszystkim - jak nauczyć się odróżniać odpowiedzialność od niepotrzebnego samopotępienia.

Bo nie chciałbym, żebyś po przeczytaniu tego artykułu przestał odczuwać wyrzuty sumienia.

Chciałbym, żebyś nauczył się je rozumieć.

Kobieta w bluzce we wzory rozmawia przez telefon w jasnym wnętrzu. Scena rozmowy z bliską osobą, po której może pojawić się poczucie winy.

Czym właściwie jest poczucie winy?

Poczucie winy należy do emocji samoświadomościowych, czyli takich, które wiążą się z oceną własnego postępowania, cech lub zgodności zachowania z przyjętymi normami.

Mówiąc prościej: pojawia się wtedy, gdy uznajemy, że zrobiliśmy coś niewłaściwego, nie zrobiliśmy czegoś ważnego albo naruszyliśmy wartości, które mają dla nas znaczenie.

Zwróć uwagę na jedno słowo: uznajemy.

Nie zawsze musi dojść do rzeczywistej krzywdy. Czasami wystarczy przekonanie, że powinniśmy byli zachować się inaczej.

Badacze Roy Baumeister, Arlene Stillwell i Todd Heatherton opisali poczucie winy jako emocję silnie związaną z relacjami międzyludzkimi. Ich przegląd badań z 1994 roku pokazał, że odgrywa ono ważną rolę w podtrzymywaniu więzi, reagowaniu na naruszenia zobowiązań i regulowaniu wzajemnych oczekiwań. Źródło.

Z kolei June Tangney i współpracownicy wskazywali, że poczucie winy często sprzyja działaniom naprawczym: przepraszaniu, przyjmowaniu odpowiedzialności czy próbom naprawienia wyrządzonej szkody. Źródło.

I całe szczęście!

Wyobraź sobie człowieka, który może dowolnie kłamać, zdradzać, oszukiwać, krzywdzić innych, a później spokojnie popijać herbatkę, nie zastanawiając się nad konsekwencjami.

Nie twierdzę, że każda osoba niewykazująca poczucia winy zachowuje się w taki sposób. Emocje, empatia i moralność są znacznie bardziej złożone.

Chodzi mi o coś innego: zdolność do odczuwania winy może wspierać odpowiedzialność za nasze zachowanie.

Problem zaczyna się wówczas, gdy emocja przestaje odpowiadać rzeczywistemu zakresowi odpowiedzialności.

Bo czy powinieneś czuć się winny za to, że ktoś jest rozczarowany Twoją odmową? Że kolega nie dostał awansu, a Ty dostałeś? Że Twoje dziecko nie jest zawsze szczęśliwe? Że nie potrafisz spełnić wszystkich oczekiwań rodziny?

No właśnie.

Poczucie winy a wstyd: różnica, która może zmienić sposób patrzenia na siebie

Chcę Ci teraz pokazać rozróżnienie, które uważam za szczególnie użyteczne.

Wyobraź sobie, że popełniasz błąd.

Poczucie winy może podpowiadać:

„Zrobiłem coś niewłaściwego. Powinienem to naprawić”.

Wstyd może pójść znacznie dalej:

„Jestem beznadziejny. Coś jest ze mną nie tak”.

W psychologii jednym z najważniejszych sposobów odróżniania tych dwóch doświadczeń jest właśnie punkt, w którym skupiamy uwagę.

Poczucie winy częściej koncentruje się na konkretnym zachowaniu, natomiast wstyd na negatywnej ocenie siebie jako osoby.

To rozróżnienie rozwijały między innymi June Tangney, Jeff Stuewig i Debra Mashek w przeglądzie Moral Emotions and Moral Behavior. Źródło.

Oczywiście rzeczywiste doświadczenia nie muszą układać się w dwa idealnie oddzielone pudełka. Możemy jednocześnie czuć wstyd, winę, żal, smutek i lęk przed odrzuceniem.

Zobacz jednak, jak potężna jest różnica między tymi dwoma zdaniami:

„Zachowałem się okropnie” - odnosi się do zachowania, które mogę ocenić i zmienić.

„Jestem okropnym człowiekiem” - rozciąga ocenę jednego zdarzenia na całą moją osobę.

Co możesz zrobić, kiedy uznasz swoje zachowanie za złe? Przeprosić. Naprawić. Zmienić postępowanie. Wyciągnąć wnioski.

A co zrobisz, gdy wydasz na siebie wyrok: „Jestem do niczego”?

Możesz się zamknąć, ukrywać, unikać innych albo coraz mocniej siebie potępiać.

Badania nad wstydem i poczuciem winy pokazują różnice w tych tendencjach, choć nie oznacza to, że każdy człowiek reaguje identycznie.

Dlatego proponuję Ci pewien eksperyment.

Następnym razem, gdy pojawi się w Twojej głowie myśl „jestem beznadziejny”, sprawdź, czy możesz zastąpić ją znacznie bardziej precyzyjnym opisem.

Co konkretnie zrobiłeś?

Co było w tym niewłaściwego?

Czy możesz coś poprawić?

Przecież nawet jeśli popełniłeś poważny błąd, nadal jesteś człowiekiem, który ma inne cechy, doświadczenia, relacje i możliwości działania.

Jeden czyn nie opisuje całego Twojego życia.

Nie oznacza to pomniejszania krzywdy.

Wręcz przeciwnie. Kiedy przestajesz zajmować się wyłącznie potępianiem samego siebie, możesz poświęcić więcej uwagi temu, co naprawdę wymaga naprawy.

Skąd bierze się nadmierne poczucie winy?

Powodów może być wiele. Czasami problemem jest konkretne wydarzenie, czasami sposób interpretowania odpowiedzialności, a czasami oczekiwania, które przez lata nauczyliśmy się traktować jak bezwzględne obowiązki.

Przyjrzyjmy się kilku sytuacjom.

1. Kiedy własne potrzeby mylisz z egoizmem

„Nie wypada odmawiać”.

„Rodzinie zawsze trzeba pomagać”.

„Dobry rodzic poświęca się dzieciom”.

„Jeżeli kogoś kochasz, powinieneś robić wszystko, żeby był szczęśliwy”.

Brzmi znajomo?

Zastanów się, ile podobnych zasad funkcjonuje w Twojej głowie. I nie chodzi mi o to, żebyś natychmiast wszystkie odrzucił.

Troska o bliskich, dotrzymywanie obietnic czy gotowość do pomocy są przecież wartościowe.

Ale przyjrzyj się słowom „zawsze”, „wszystko” i „powinieneś”.

Czy naprawdę możesz być dostępny dla wszystkich przez cały czas?

Czy masz obowiązek rezygnować z własnego zdrowia, odpoczynku i potrzeb za każdym razem, gdy ktoś czegoś od Ciebie oczekuje?

Jeśli tak postawimy sprawę, poprzeczka znajdzie się gdzieś w okolicach orbity okołoziemskiej.

A Ty będziesz się czuł winny za każdym razem, gdy nie uda Ci się jej przeskoczyć.

Warto sprawdzić, które zasady są rzeczywiście Twoje, a które przyjąłeś kiedyś pod wpływem wychowania, środowiska czy presji.

Nie musisz przy tym uznawać rodziców ani bliskich za winnych wszystkiego. Ludzie przekazują sobie wiele użytecznych zasad, ale czasami również oczekiwania, które w dorosłym życiu okazują się nadmiernie sztywne.

Dojrzała odpowiedzialność uwzględnia zarówno dobro innych, jak i Twoje własne granice.

Jeśli rozpoznajesz u siebie nawyk ciągłego dogadzania innym kosztem siebie, zajrzyj do artykułu o people pleasing.

2. Kiedy bierzesz odpowiedzialność za cudze emocje

Wyobraź sobie, że odmawiasz znajomemu pożyczki.

On się obraża.

Ty czujesz się winny.

A teraz rozłóżmy tę sytuację na części.

Czy masz prawo odmówić pożyczenia pieniędzy? Oczywiście.

Czy znajomy ma prawo czuć rozczarowanie? Tak.

Czy jego rozczarowanie automatycznie dowodzi, że postąpiłeś niewłaściwie?

Nie.

Twoja odmowa mogła być dla niego przykra. Możesz wyrazić ją nieuprzejmie albo z szacunkiem. Możesz mieć wobec niego wcześniejsze zobowiązania, które warto uwzględnić.

Ale nie kontrolujesz każdej emocji, którą przeżywa drugi człowiek.

Zatrzymaj się przy tym na moment.

Możesz odpowiadać za sposób, w jaki traktujesz innych, nie będąc jednocześnie odpowiedzialnym za zapewnienie im nieustannego zadowolenia.

To ważne szczególnie w bliskich relacjach, w których oczekiwania bywają silne, a rozczarowanie drugiej strony potrafi uruchomić potężne wyrzuty sumienia.

O tym, jak być blisko drugiej osoby i nie brać na siebie całego jej przeżywania, piszę w artykule o empatii.

3. Kiedy próbujesz kontrolować to, na co nie masz wpływu

„Gdybym wcześniej zadzwonił...”.

„Gdybym wtedy zauważył...”.

„Gdybym powiedział coś innego...”.

„Gdybym był lepszym rodzicem, partnerem, przyjacielem...”.

I tak w kółko.

Zwróć uwagę, że oceniasz swoją dawną decyzję, mając dzisiaj informacje, których być może wtedy nie miałeś.

A to ogromna różnica.

Jeżeli po podjęciu decyzji wydarzyło się coś złego, łatwo nabrać przekonania, że przecież powinieneś był to przewidzieć.

Tyle że znajomość rezultatu nie oznacza, że wcześniej był on oczywisty.

Pewne sytuacje wymagają odpowiedzialnej analizy własnych zaniedbań. W innych przypisujemy sobie kontrolę, której nigdy nie mieliśmy.

Szczególnie bolesną postacią takiego doświadczenia może być poczucie winy po śmierci bliskiej osoby lub po traumatycznym wydarzeniu, z którego sami wyszliśmy cało.

W literaturze opisuje się między innymi survivor's guilt, czyli poczucie winy osoby, która przeżyła, gdy inni nie mieli tego szczęścia. Źródło.

Jeżeli dotyczy Cię podobne doświadczenie, nie próbuj na siłę rozstrzygać całej sprawy za pomocą jednego ćwiczenia. Poczucie winy może splatać się z żałobą, traumą i innymi trudnymi emocjami. W takiej sytuacji profesjonalne wsparcie bywa szczególnie ważne.

4. Kiedy ktoś wykorzystuje Twoje poczucie winy

„Gdybyś mnie kochał, zrobiłbyś to”.

„Po tym wszystkim, co dla Ciebie zrobiłem...”.

„Nie spodziewałem się, że jesteś taki”.

„Prawdziwy przyjaciel nigdy by mi nie odmówił”.

Takie zdania mogą działać jak emocjonalne dźwignie.

Zamiast rozmawiać o konkretnej potrzebie czy prośbie, druga osoba odwołuje się do Twojej wartości jako człowieka, partnera, dziecka lub przyjaciela.

Nie każda wypowiedź tego rodzaju oznacza świadomą manipulację. Czasami ktoś po prostu nie potrafi inaczej zakomunikować rozczarowania.

Warto jednak rozpoznać mechanizm.

Jeżeli jedynym sposobem udowodnienia miłości ma być nieustanne spełnianie cudzych oczekiwań, pojawia się poważny problem z granicami.

Możesz kochać człowieka i jednocześnie mu odmówić.

Możesz komuś współczuć, ale nie zgodzić się na jego żądanie.

Możesz być dobrym rodzicem, nawet jeżeli Twoje dziecko czasami się na Ciebie złości.

I wiesz co?

Nie musisz zdobywać certyfikatu „Dobrego Człowieka” od każdej osoby, której decyzja Ci się nie spodobała.

Czy poczucie winy może być pożyteczne?

Jak najbardziej.

Pamiętasz drugą scenę z początku artykułu? Tę, w której podczas kłótni powiedziałeś komuś kilka krzywdzących rzeczy?

Właśnie tutaj poczucie winy może wykonać kawał dobrej roboty.

Badania Cynthii Cryder, Stephena Springera i Careya Morewedge'a pokazały w pięciu eksperymentach, że poczucie winy może kierować zachowania naprawcze ku konkretnej osobie, wobec której doszło do przewinienia. Źródło.

Nie oznacza to oczywiście, że każda osoba automatycznie postąpi właściwie pod wpływem tej emocji.

Ale pokazuje ważną funkcję poczucia winy: może skłaniać do przywracania naruszonej relacji.

Wyobraź sobie zatem dwa scenariusze.

W pierwszym przez kilka dni powtarzasz sobie: „Jestem fatalnym partnerem. Jak mogłem tak się zachować? Jestem beznadziejny”.

W drugim mówisz:

„Wczoraj powiedziałem Ci rzeczy, które były krzywdzące. Nie powinienem był tego robić. Przepraszam. Chcę zrozumieć, jak Cię to dotknęło, i popracować nad tym, żeby podobna sytuacja się nie powtórzyła”.

Która reakcja daje większą szansę na naprawę?

Oczywiście same przeprosiny nie wystarczą w każdej sytuacji. Nie sprawiają, że krzywda znika, i nie zobowiązują drugiej osoby do wybaczenia.

Jeżeli zachowanie się powtarza, potrzebna może być trwała zmiana sposobu działania, a nie kolejny pięknie wygłoszony monolog o skrusze.

Poczucie winy może zatem pomóc. Pod warunkiem, że prowadzi do odpowiedzialności, a nie zastępuje ją niekończącym się samobiczowaniem.

Kiedy poczucie winy zaczyna niszczyć?

Wyobraź sobie, że popełniasz błąd, naprawiasz szkodę, przepraszasz i uczysz się, jak postępować inaczej.

Mimo tego przez kolejne miesiące wracasz myślami do zdarzenia.

Przypominasz sobie każde słowo. Odtwarzasz rozmowę. Oceniasz siebie. Szukasz kolejnych dowodów na to, jak źle postąpiłeś.

Co właściwie chcesz jeszcze osiągnąć?

To pytanie jest ważne, ponieważ czasami wewnętrzna kara zaczyna żyć własnym życiem.

Poczucie winy nie zawsze ma już wtedy wyraźny związek z konkretnym działaniem, które można naprawić.

W meta-analizie Sangmoon Kim, Ryana Thibodeau i Randalla Jorgensena, obejmującej 108 badań i ponad 22 tysiące uczestników, wykazano, że szczególnie silnie z objawami depresyjnymi wiązały się wstyd oraz nieadaptacyjne postacie poczucia winy, między innymi nadmierne obwinianie się za wydarzenia pozostające poza własną kontrolą. Źródło.

Ważne zastrzeżenie: były to związki statystyczne. Nie dowodzą one, że samo poczucie winy powoduje depresję.

Pokazują jednak, dlaczego nie warto bagatelizować uporczywego samopotępienia.

Przyjrzyj się więc, czy Twoje poczucie winy:

  • dotyczy konkretnego czynu, czy zaczyna obejmować całe Twoje życie;
  • pomaga Ci podjąć rozsądne działanie, czy prowadzi wyłącznie do kolejnego kręgu wyrzutów sumienia;
  • odpowiada na rzeczywisty zakres Twojej odpowiedzialności;
  • nieustannie powraca mimo wyjaśnienia sytuacji lub podjętych działań naprawczych;
  • zaczyna utrudniać sen, pracę, relacje lub codzienne funkcjonowanie.

Ta lista nie jest testem diagnostycznym. Może jednak pomóc Ci zauważyć, że warto przyjrzeć się problemowi dokładniej.

Jak poradzić sobie z poczuciem winy? Przejdźmy do konkretów

„Michał, fajnie, dużo teorii, ale co mam właściwie zrobić, kiedy znowu zacznę się obwiniać?”

Słuszne pytanie.

Proponuję Ci następującą procedurę. To ćwiczenie psychoedukacyjne, oparte na rozróżnianiu emocji, interpretacji i zachowań. Nie jest samodzielnie przebadaną metodą terapeutyczną.

Krok 1. Nazwij emocję, ale nie wydawaj jeszcze wyroku

Kiedy pojawia się poczucie winy, spróbuj powiedzieć sobie:

„Czuję się winny”.

I na tym na chwilę zakończ.

Nie dodawaj automatycznie:

„Więc na pewno zrobiłem coś strasznego”.

Pomyśl o emocji jak o kontrolce na desce rozdzielczej samochodu.

Kontrolka informuje, że coś wymaga uwagi. Nie mówi jednak od razu, która część się zepsuła, czy awaria rzeczywiście wystąpiła i ile będzie kosztowała naprawa.

Trzeba sprawdzić.

Podobnie możesz potraktować poczucie winy.

To ważna informacja o tym, jak interpretujesz sytuację. Nie jest nieomylnym sędzią.

Krok 2. Oddziel fakty od oskarżeń

Weź kartkę i opisz zdarzenie tak, jak mogłaby je zarejestrować kamera.

Bez zgadywania cudzych myśli. Bez oceniania całego swojego charakteru. Bez dopisywania najgorszych możliwych konsekwencji.

Przykład.

Zamiast:

„Znowu zawiodłem rodzinę. Jestem beznadziejny”.

Zapisz:

„Odmówiłem przyjazdu w sobotę. Mama odpowiedziała, że jest jej przykro”.

Teraz masz zdarzenie, któremu możesz się przyjrzeć.

Możesz sprawdzić, czy wcześniej coś obiecałeś. Czy mama potrzebuje pilnej pomocy. Czy istnieje możliwość spotkania w innym terminie.

Zyskujesz znacznie więcej informacji niż z ogólnego wyroku: „Jestem złym człowiekiem”.

Krok 3. Sprawdź, za co rzeczywiście odpowiadasz

Zadaj sobie cztery pytania:

  1. Co konkretnie zrobiłem lub czego zaniechałem?
  2. Co mogłem wiedzieć w chwili podejmowania decyzji?
  3. Na co miałem realny wpływ, a co zależało od innych ludzi lub okoliczności?
  4. Czy naruszyłem ważną wartość, zobowiązanie lub czyjeś uzasadnione granice?

Nie próbuj koniecznie uzyskać odpowiedzi idealnej.

Życie rzadko dostarcza nam kompletu dowodów i nagrań z monitoringu.

Czasami trzeba zaakceptować, że pewnych rzeczy nie wiemy.

Jeżeli jednak stwierdzisz, że rzeczywiście kogoś skrzywdziłeś, przejdź do kolejnego kroku.

Krok 4. Jeśli zawiniłeś, napraw tyle, ile możesz

Nie szukaj zaklęcia, które wyłączy emocję.

Zastanów się, co możesz zrobić dla osoby, którą skrzywdziłeś.

Czasami wystarczy przeproszenie. Czasami trzeba oddać pieniądze, dotrzymać zaległej obietnicy, zmienić sposób komunikacji lub podjąć długotrwałą pracę nad swoim zachowaniem.

Dobre przeprosiny mogą wyglądać tak:

„Powiedziałem Ci wczoraj coś krzywdzącego. Rozumiem, że mogło Cię to zranić. Przepraszam. Nie chcę tego usprawiedliwiać zdenerwowaniem. Zastanowię się, jak inaczej reagować podczas naszych konfliktów”.

Zwróć uwagę na brak słowa „ale”.

„Przepraszam, ale Ty mnie sprowokowałeś” brzmi przecież odrobinę inaczej.

Prawda?

Nie oczekuj też natychmiastowego przebaczenia.

Masz wpływ na swoje zachowanie i podejmowane próby naprawy. Nie możesz jednak nakazać drugiemu człowiekowi, żeby przestał odczuwać złość, smutek czy rozczarowanie.

Krok 5. Jeśli nie zawiniłeś, naucz się wytrzymywać cudze rozczarowanie

To może być zaskakująco trudne.

Przez lata mogłeś uczyć się, że spokój w relacjach osiąga się dzięki unikaniu konfliktów, ustępowaniu i spełnianiu oczekiwań innych.

W takim przypadku zwykła odmowa może wywoływać potężne napięcie.

Możesz jednak stopniowo ćwiczyć inny sposób reagowania.

Zamiast automatycznie zmieniać decyzję, spróbuj powiedzieć:

„Rozumiem, że jest Ci przykro. Tym razem nie przyjadę, ponieważ potrzebuję odpoczynku. Chętnie ustalę z Tobą inny termin”.

Albo:

„Wiem, że liczyłeś na moją pomoc. Dzisiaj nie mogę się tego podjąć”.

Bez wielostronicowego aktu samoobrony.

Bez udowadniania, że jesteś wystarczająco dobrym człowiekiem.

I przede wszystkim bez oczekiwania, że po takiej odpowiedzi zawsze poczujesz ulgę.

Możesz nadal odczuwać poczucie winy. Emocja nie musi znikać natychmiast po podjęciu rozsądnej decyzji.

Pozwól sobie ją zauważyć i sprawdź, co wydarzy się, kiedy nie będziesz automatycznie podporządkowywać jej całego swojego zachowania.

Więcej o odmawianiu z szacunkiem dla siebie i drugiej osoby znajdziesz w artykule Asertywność: czy jej sednem jest mówienie „nie”? A jeśli za odmową kryje się głównie lęk, że ktoś Cię odrzuci, zajrzyj do tekstu o lęku przed odrzuceniem.

Krok 6. Zamiast nieustannie siebie karać, naucz się odpowiedzialnej życzliwości wobec siebie

Tu pojawia się pytanie, które wielu osobom wydaje się podejrzane.

Czy jeżeli będę dla siebie wyrozumiały, nie stanę się leniwy, egoistyczny i nieodpowiedzialny?

Otóż badania pokazują coś interesującego.

Juliana Breines i Serena Chen przeprowadziły cztery eksperymenty dotyczące samowspółczucia i motywacji do poprawy.

W jednym z nich osoby zachęcane do życzliwszego podejścia do siebie po przypomnieniu sobie własnego przewinienia deklarowały większą gotowość do zadośćuczynienia i unikania podobnych zachowań w przyszłości niż uczestnicy z grup porównawczych. Źródło.

Nie oznacza to, że każdy rodzaj samowspółczucia automatycznie prowadzi do zmiany, ani że wystarczy powiedzieć sobie kilka miłych zdań.

Pokazuje natomiast, że życzliwość wobec siebie nie musi osłabiać odpowiedzialności. Może ją wspierać.

Przypomina mi to ważną lekcję, którą wyniosłem z oceniania własnych wystąpień.

Po jednej z konferencji spisywałem rzeczy, które zrobiłem dobrze, i te, które wymagały poprawy. Były błędy. Choćby to, że nie zmieściłem się w czasie.

A jednocześnie potrafiłem powiedzieć sobie:

„Człowieku, naprawdę dobra robota. Jestem z Ciebie dumny”.

Jedno nie wyklucza drugiego.

Mogę popełnić błąd i jednocześnie docenić swój wysiłek.

Mogę przyznać się do niewłaściwego zachowania, nie przekreślając całego siebie.

Mogę również powiedzieć sobie:

„To, co zrobiłem, było niewłaściwe. Chcę postępować inaczej. Zrobię, co mogę, żeby naprawić konsekwencje i wyciągnąć z tego wnioski”.

To zdecydowanie rozsądniejszy kierunek niż wieloletnie przekonywanie samego siebie, że nie zasługuję już na nic dobrego. A jeśli wstyd i poczucie winy uruchamiają w Tobie porównywanie się z innymi, zajrzyj do artykułu Zazdrość i zawiść: dlaczego cudzy sukces czasem boli i co możesz z tym zrobić?

Infografika z trzema polami. Masz coś do naprawienia: działaj, przeproś bez słowa „ale”, napraw szkodę. Potrzebujesz odpoczynku: odpocznij. Ktoś jest niezadowolony z Twojej granicy: pozwól mu mieć własne emocje.

Poczucie winy u rodziców, w pracy i w związkach

Przyjrzyjmy się jeszcze trzem sytuacjom, w których nadmierne obwinianie siebie może być szczególnie dotkliwe.

„Jestem złym rodzicem, bo nie daję dziecku wszystkiego”

Wracasz po pracy. Dziecko chce się bawić, a Ty jesteś wyczerpany.

Odmawiasz.

Dziecko płacze.

Pojawia się poczucie winy.

Zastanów się jednak, czego rzeczywiście potrzebuje Twoje dziecko.

Czy naprawdę nieustannej dostępności rodzica, który nigdy nie odpoczywa, nie popełnia błędów i nigdy nie mówi „nie”?

Czy może relacji, w której jest miejsce na miłość, bezpieczeństwo, przewidywalne zasady, naprawianie błędów i wzajemny szacunek?

Oczywiście potrzeby dziecka zależą od wieku, sytuacji i jego indywidualnych możliwości. Nie można używać hasła o granicach do usprawiedliwiania zaniedbania.

Ale nie każde rozczarowanie dziecka oznacza, że zawiodłeś jako rodzic.

Czasami najbardziej odpowiedzialną decyzją jest odpocząć, żeby później móc być bardziej obecnym i cierpliwym.

„Czuję się winny, bo nie wyrabiam w pracy”

Szef daje Ci kolejne zadanie, chociaż masz już pełen kalendarz.

Odmawiasz.

Pojawia się dyskomfort.

A może jeszcze myśl: „Powinienem dać radę. Inni jakoś wyrabiają”.

Sprawdź, czy problemem jest rzeczywiście Twoje zaniedbanie, czy zakres obowiązków przekracza dostępny czas i zasoby.

Czasami potrzebujesz lepszej organizacji. Czasami rozmowy o priorytetach. Czasami odmowy.

Zamiast obwiniać siebie, możesz powiedzieć:

„Mam obecnie trzy zadania z terminem na piątek. Jeśli mam przyjąć kolejne, ustalmy, które z dotychczasowych przesuwamy”.

Zauważ, co zrobiłeś.

Zamieniłeś niejasne poczucie winy w rozmowę o konkretach.

„W związku czuję się winny za wszystko”

Partner jest smutny - Twoja wina.

Partner się złości - Twoja wina.

Partner ma nieudany dzień - zapewne mogłeś zrobić więcej.

Jeśli rozpoznajesz taki schemat, warto zatrzymać się przy pytaniu:

Czy w tej relacji odpowiedzialność jest rzeczywiście dzielona między dwie osoby?

Nie znam Twojej sytuacji. Nie zamierzam więc na podstawie kilku zdań oceniać partnera ani diagnozować mechanizmów Waszego związku.

Ale warto sprawdzić, czy możesz mieć własne potrzeby, odmienne zdanie i prawo do odmowy bez automatycznego uznawania siebie za winnego.

Zdrowa relacja wymaga uważności na potrzeby obu stron.

Nie tylko jednej.

A co, jeśli ciągłe poczucie winy wiąże się z problemem psychicznym?

Nie każde silne poczucie winy oznacza zaburzenie psychiczne.

Warto jednak wiedzieć, że uporczywe, nadmierne obwinianie siebie może współwystępować z niektórymi problemami zdrowia psychicznego.

Amerykański National Institute of Mental Health wymienia poczucie winy, bezwartościowości i bezradności wśród możliwych objawów depresji. Źródło.

Nie wystarcza to do postawienia diagnozy. Liczą się również inne objawy, ich nasilenie, czas trwania i wpływ na funkcjonowanie.

Istnieje też problem określany jako scrupulosity, związany z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym (OCD). Może dotyczyć uporczywych obaw o własną moralność, możliwość popełnienia przewinienia lub wyrządzenia komuś krzywdy. Źródło.

Osoba doświadczająca takich trudności może wielokrotnie analizować swoje zachowanie, szukać zapewnień, przepraszać lub próbować uzyskać absolutną pewność, że nie zrobiła nic złego.

W takim przypadku kolejne sprawdzanie, czy „na pewno nie jestem winny”, może stać się częścią problemu. Ćwiczenia z tego artykułu nie zastąpią profesjonalnej oceny ani odpowiedniego leczenia.

Jeżeli poczucie winy jest uporczywe, zajmuje Ci znaczną część dnia, utrudnia codzienne funkcjonowanie, wiąże się z objawami depresji lub przymusem ciągłego upewniania się, warto skonsultować się z psychologiem, psychoterapeutą albo psychiatrą.

Nie musisz wcześniej wiedzieć, z czym dokładnie się zmagasz.

Wystarczy, że opiszesz, co przeżywasz.

Jeżeli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie zostawaj z nimi sam. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod numer 112. Możesz też zadzwonić na telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym: 116 123.

Małe ćwiczenie: komu właściwie próbujesz udowodnić, że jesteś dobrym człowiekiem?

Zaproponuję Ci teraz coś nieco innego.

Przypomnij sobie sytuację, w której ostatnio czułeś się winny.

Może komuś odmówiłeś. Może popełniłeś błąd. Może rozczarowałeś bliską osobę.

Przywołaj konkretną scenę, ale wybierz taką, do której możesz bezpiecznie wrócić. Jeżeli wspomnienie jest związane z traumą lub wywołuje silne cierpienie, nie musisz wykonywać tego ćwiczenia samodzielnie.

A teraz dokończ kilka zdań.

  • Czuję się winny, ponieważ...
  • Uważam, że powinienem był...
  • Ta zasada pochodzi z...
  • Gdybym nie spełnił tej zasady, obawiałbym się, że...
  • Czy rzeczywiście skrzywdziłem kogoś lub naruszyłem ważne zobowiązanie?
  • Gdyby w identycznej sytuacji znalazł się ktoś, kogo kocham i szanuję, co bym mu powiedział?

Nie szukaj koniecznie odpowiedzi, która pozwoli Ci natychmiast poczuć się lepiej.

Szukaj odpowiedzi uczciwej.

Być może odkryjesz rzeczywisty błąd, który warto naprawić.

Być może rozpoznasz zasadę, którą od lat stosujesz wobec siebie znacznie surowiej niż wobec innych.

A być może dojdziesz do wniosku, że sytuacja jest bardziej złożona i potrzebujesz rozmowy z kimś, kto pomoże Ci ją uporządkować.

Każdy z tych wyników może być wartościowym początkiem.

Duże okno z widokiem na różowo-niebieskie niebo o zmierzchu, na dole sylwetka siedzącej osoby. Spokojna chwila refleksji.

Jak wybaczyć sobie coś, czego naprawdę żałujesz?

To chyba jedno z najtrudniejszych pytań.

Szczególnie wtedy, gdy nie da się już cofnąć konsekwencji własnych decyzji.

Nie każdą krzywdę można naprawić.

Nie każda osoba będzie chciała Ci wybaczyć.

Nie każda relacja przetrwa.

I nie będę Ci obiecywał, że istnieje magiczne ćwiczenie, które w pięć minut uwolni Cię od wszystkich wyrzutów sumienia.

Wiem, jak kuszące bywają takie obietnice. Sam przez lata poszukiwałem szybkich i prostych sposobów na trudne problemy psychologiczne. Z czasem coraz mocniej przekonywałem się, że rzeczywista zmiana wymaga często znacznie więcej wiedzy, wysiłku i cierpliwości.

Wybaczenie sobie nie musi oznaczać zapomnienia.

Możesz uznać, że zrobiłeś coś niewłaściwego. Przyjąć odpowiedzialność. Podjąć dostępne działania naprawcze. Wyciągnąć wnioski.

A następnie stopniowo uczyć się żyć dalej, nie traktując nieustannego cierpienia jako obowiązkowej zapłaty za przeszłość.

Badania nad samowspółczuciem i wybaczaniem sobie sugerują, że przyjęcie odpowiedzialności oraz bardziej życzliwe podejście do siebie mogą współistnieć z motywacją do zmiany.

To ważne.

Bo jeśli cierpienie ma być karą, którą sam sobie wymierzasz bez końca, to kto właściwie określi, kiedy kara została odbyta?

A może zamiast kolejnego roku samopotępienia potrzebujesz uczciwej decyzji, co zrobisz z tym doświadczeniem od dzisiaj?

Nie zawsze będziesz gotowy podjąć ją od razu.

I nie musisz się do tego zmuszać.

Pytania i odpowiedzi

Michał, czy poczucie winy jest normalne?

Tak. Poczucie winy jest opisywaną w psychologii emocją samoświadomościową. Może pomagać oceniać własne zachowanie i skłaniać do naprawiania krzywd. Warto jednak przyjrzeć się jego nasileniu, przyczynom i konsekwencjom.

Michał, dlaczego czuję się winny, chociaż nic złego nie zrobiłem?

Możliwe, że oceniasz siebie według bardzo sztywnych zasad, czujesz odpowiedzialność za cudze emocje lub przypisujesz sobie większy wpływ na sytuację, niż rzeczywiście miałeś. Bez znajomości konkretnego przypadku nie sposób tego rozstrzygnąć.

Michał, jak pozbyć się poczucia winy?

Nie zawsze warto stawiać sobie taki cel. Najpierw sprawdź, czy poczucie winy dotyczy rzeczywistej krzywdy. Jeśli tak, zastanów się nad jej naprawieniem. Jeśli nie, przyjrzyj się swoim oczekiwaniom, granicom i sposobowi oceniania odpowiedzialności.

Michał, czy stawianie granic powinno wywoływać poczucie winy?

Może je wywoływać, zwłaszcza jeśli nie jesteś przyzwyczajony do odmawiania. Sama obecność tej emocji nie oznacza jednak, że odmowa była niewłaściwa. Liczą się okoliczności, zobowiązania oraz sposób potraktowania drugiej osoby.

Michał, czy można wybaczyć sobie poważny błąd?

Wybaczenie sobie może być procesem obejmującym przyjęcie odpowiedzialności, próbę zadośćuczynienia, zmianę zachowania i stopniowe ograniczanie samopotępienia. Nie oznacza unieważnienia krzywdy ani wymuszania przebaczenia na innych.

Michał, kiedy zgłosić się do specjalisty?

Gdy poczucie winy jest uporczywe, nadmierne, silnie ogranicza codzienność, wiąże się z obniżonym nastrojem, przymusem ciągłego sprawdzania lub trudnymi doświadczeniami, z którymi nie potrafisz sobie poradzić.

Co możesz zrobić dla siebie?

Chciałbym, żebyś na koniec wrócił myślami do sytuacji z początku artykułu.

Telefon od mamy.

Rozczarowanie.

Wewnętrzny prokurator.

Poczucie winy.

Być może po przeanalizowaniu okoliczności uznasz, że rzeczywiście warto zadzwonić, poświęcić więcej czasu bliskim albo dotrzymać obietnicy, o której wcześniej zapomniałeś.

A może odkryjesz, że od dawna odmawiasz sobie prawa do odpoczynku, ponieważ bardzo boisz się zawieść innych.

Obie odpowiedzi są możliwe.

Najważniejsze, żebyś potrafił spojrzeć na sytuację uczciwie.

Nie chcę Cię przekonywać, że zawsze masz rację.

Nie chcę również, żebyś zakładał, że zawsze jesteś winny.

Chciałbym, żebyś traktował siebie jak człowieka, który może popełniać błędy, uczyć się, naprawiać wyrządzone krzywdy i jednocześnie zasługuje na szacunek.

Jeżeli chcesz rozwijać umiejętność rozpoznawania emocji, odróżniania faktów od interpretacji i wybierania sposobów reagowania, zapraszam Cię na mój trening inteligencji emocjonalnej.

Możemy również przyjrzeć się Twojej sytuacji podczas konsultacji psychologicznej. Prowadzę konsultacje i krótkoterminowe wsparcie psychologiczne, nie psychoterapię. Spotkania odbywają się online lub telefonicznie. Jeśli potrzebujesz innej formy pomocy, wspólnie zastanowimy się, gdzie jej szukać.

A na dziś?

Mam dla Ciebie tylko jedną prośbę.

Kiedy następnym razem przyłapiesz się na oskarżaniu samego siebie, spróbuj na moment przerwać ten proces i zadać pytanie:

„Czy mam coś do naprawienia, czy właśnie karzę siebie za to, że jestem człowiekiem?”

Jeżeli masz coś do naprawienia - działaj.

Jeżeli potrzebujesz odpoczynku - odpocznij.

Jeżeli ktoś jest niezadowolony, ponieważ masz własne granice - pozwól mu mieć własne emocje.

Twoje życie jest ważne. Tak samo jak życie ludzi, których kochasz.

Nie musisz rezygnować z jednego, żeby szanować drugie.

Życzę Ci odwagi do przyznawania się do błędów, mądrości w ich naprawianiu i coraz większej życzliwości wobec siebie.

A przede wszystkim...

Nie pozwól, żeby jeden błąd został sędzią całego Twojego życia.

Pozdrawiam z życzliwością i wiarą w Twoje możliwości,
Michał Jankowiak

Źródła

  • Tangney, J. P., Stuewig, J., Mashek, D. J. (2007). „Moral Emotions and Moral Behavior”. „Annual Review of Psychology”, 58(1), 345-372. Przegląd badań nad emocjami moralnymi, wstydem, winą i zachowaniami naprawczymi.
  • Baumeister, R. F., Stillwell, A. M., Heatherton, T. F. (1994). „Guilt: An Interpersonal Approach”. „Psychological Bulletin”, 115(2), 243-267. Poczucie winy jako zjawisko związane z relacjami społecznymi.
  • Cryder, C. E., Springer, S., Morewedge, C. K. (2012). „Guilty Feelings, Targeted Actions”. „Personality and Social Psychology Bulletin”, 38(5), 607-618. Pięć eksperymentów nad ukierunkowanymi działaniami naprawczymi.
  • Kim, S., Thibodeau, R., Jorgensen, R. S. (2011). „Shame, Guilt, and Depressive Symptoms: A Meta-Analytic Review”. „Psychological Bulletin”, 137(1), 68-96. Meta-analiza związków wstydu oraz różnych postaci poczucia winy z objawami depresyjnymi.
  • Breines, J. G., Chen, S. (2012). „Self-Compassion Increases Self-Improvement Motivation”. „Personality and Social Psychology Bulletin”, 38(9), 1133-1143. Cztery eksperymenty dotyczące samowspółczucia, odpowiedzialności i motywacji do poprawy.
  • National Institute of Mental Health. „Depression”. Objawy depresji, w tym nadmierne poczucie winy i bezwartościowości.
  • International OCD Foundation. „What is OCD & Scrupulosity?” Obsesyjne obawy dotyczące moralności, winy i odpowiedzialności.
  • „The Intricacies of Survivor's Guilt: Exploring Its Phenomenon Across Contexts” (2023). „Cureus”, PubMed Central. Przegląd zagadnienia poczucia winy osoby, która przeżyła traumatyczne zdarzenie.

Tekst ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje diagnozy, psychoterapii ani porady medycznej. Przykłady sytuacyjne są ilustracyjne, a nie opisami konkretnych klientów.

Udostępnij post:

Powiązane posty

Klub Rozwoju Osobistego

Systematyczny rozwój, zadbane emocje, zaspokojona ciekawość i potrzeby intelektualne.
Do tego fajni ludzie!

Chcesz otrzymywać powiadomienia (przypominajki”) o spotkaniach klubowych? Zapisz się poniżej na newsletter: