DDA i DDD: co to znaczy, jakie są objawy i jak sobie z tym radzić

Słyszysz klucz w zamku. Zanim drzwi się otworzą, już wiesz. Po tym, jak długo trwa trafianie w dziurkę. Po ciężarze kroków w przedpokoju. Po tym, czy ktoś od razu woła, czy jest cisza.

Minęło dwadzieścia albo trzydzieści lat, a radar dalej działa. Szef pisze „Masz chwilę?” i serce wskakuje Ci do gardła. Partner milknie przy kolacji, a Ty w myślach przewijasz cały dzień, szukając, co zrobiłeś nie tak. Przepraszasz, kiedy ktoś na Ciebie wpadnie w sklepie. Dostajesz awans i zamiast radości czujesz ulgę, że jeszcze nikt nie odkrył, że tak naprawdę „nie dajesz rady”.

Znasz to?

Jeśli wychowałeś się w domu, w którym ktoś pił, prędzej czy później trafisz na skrót DDA. A potem na listę cech, przy której masz wrażenie, że ktoś spisał Twoją biografię. Uporządkujmy to razem: co z tej listy jest wiedzą, co uproszczeniem i co możesz z tym zrobić już dziś. A jeśli wolisz od razu porozmawiać o swojej sytuacji, zajrzyj na stronę wsparcia psychologicznego. Wystarczy napisać, dzwonić nie musisz.

W tym temacie przeczytasz też:

• People pleasing: jak przestać dogadzać innym kosztem siebie
• Lęk przed odrzuceniem: jak przestać chodzić przy ludziach na paluszkach
• Poczucie własnej wartości: czym jest i skąd się bierze

DDA - co to znaczy?

DDA to skrót od „Dorosłe Dzieci Alkoholików”. Opisuje dorosłych, którzy wychowali się w rodzinie, gdzie rodzic (albo inny ważny dorosły) nadużywał alkoholu, i którzy dziś widzą u siebie ślady tamtego domu: w emocjach, w związkach, w pracy, w tym, jak mówią do siebie w myślach.

Termin przyszedł do nas z USA, z przełomu lat 70. i 80. Najbardziej znane źródła to książki terapeutek, które spisywały to, co słyszały od swoich klientów. Janet Woititz w „Dorosłych dzieciach alkoholików” (1983) opisała trzynaście cech, które do dziś krążą po internecie jako „13 cech DDA”. Claudia Black (1982) opisała niepisane zasady takich domów, a Sharon Wegscheider (1981) role, w które wchodzą dzieci. Wspólnota samopomocowa DDA ma z kolei własną „Listę 14 cech”.

Mocna strona tych opisów? Język, w którym wiele osób po raz pierwszy odnalazło siebie. Słaba? Powstały z obserwacji ludzi, którzy już szukali pomocy, a nie z porównania ich z kimkolwiek innym. Wrócę do tego, bo zmienia sposób, w jaki warto czytać listy cech.

DDA a DDD: czym się różnią?

DDD to „Dorosłe Dzieci z rodzin Dysfunkcyjnych”. Ten sam mechanizm, szersza brama. W domu mogło nie być alkoholu, za to była przemoc, inne uzależnienie (hazard, leki), ciężka choroba psychiczna rodzica, wieczna wojna, chłód albo zawstydzanie.

Badacze od dawna widzą, że dzieci z różnych trudnych domów mają podobne kłopoty, więc sam alkohol nie jest tu warunkiem (Sher, 1997). Polska wspólnota samopomocowa nazywa się zresztą wprost: Dorosłe Dzieci Alkoholików i Rodzin Dysfunkcyjnych.

Litera w skrócie mówi mniej niż to, czego nauczył Cię dom.

Czy DDA to choroba albo diagnoza?

Nie. I dobrze to wiedzieć od początku.

DDA nie ma w klasyfikacjach ICD-11 ani DSM-5. Nikt nie „stawia diagnozy DDA” tak, jak stawia się diagnozę depresji. Timmen Cermak, jeden z pionierów tego tematu, proponował wpisanie syndromu DDA do klasyfikacji jako zaburzenia osobowości. Propozycję odrzucono, a jednym z powodów była trudność z jednoznacznym opisem tego zjawiska (Margasiński, 2013).

Czym więc jest? Najuczciwiej: opisem doświadczenia, a nie etykietą człowieka. Skrótem, który pomaga nazwać to, co się działo, i znaleźć ludzi z podobną historią. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy z opisu robimy wyrok: „jestem DDA, więc nie umiem kochać”.

Skąd biorą się trudności? Trzy niepisane zasady domu

Claudia Black (1982) opisała trzy zasady, których dzieci w domach z problemem alkoholowym uczą się bez jednego słowa wyjaśnienia:

• nie mów - o tym, co dzieje się w domu, nie rozmawia się ani z obcymi, ani między sobą
• nie ufaj - obietnice się nie spełniają, nastrój dorosłego zmienia się z godziny na godzinę, więc lepiej na nikogo nie liczyć
• nie czuj - smutek i złość niczego nie zmieniają, a mogą rozzłościć dorosłego, więc trzeba je wyłączyć

Teraz mechanizm. Dziecko nie może się wyprowadzić ani wymienić rodzica. Może się za to dopasować. Uczy się więc czytać nastrój z kroków na schodach, być grzeczne, zanim ktoś się zdenerwuje, i robić wszystko samo, bo i tak nie ma kogo poprosić. W tamtym domu to była mądra strategia. Chroniła.

Kłopot w tym, że mózg nie dostaje powiadomienia: „Wyprowadziłeś się, możesz wyłączyć alarm”. Program napisany na tamten dom dalej się uruchamia: przy szefie, przy partnerce, przy sąsiedzie, który trzasnął drzwiami. Czujność, która kiedyś ratowała, dziś męczy Ciebie i komplikuje relacje.

To, co dziś wygląda jak „problem z charakterem”, często było kiedyś sposobem na przetrwanie.

Role w rodzinie: bohater, kozioł ofiarny, niewidzialne dziecko, maskotka

Sharon Wegscheider (1981) opisała role, w które wchodzą dzieci, żeby rodzina jakoś trzymała się w całości:

• bohater - dobre stopnie, odpowiedzialność ponad wiek, żywy dowód, że „u nas wszystko w porządku”; w dorosłości często ktoś, kto ciągnie wszystko na swoich plecach
• kozioł ofiarny - ten „trudny”, na którym skupia się złość i uwaga domu, przez co nikt nie patrzy na prawdziwy problem
• niewidzialne dziecko - ciche, bez wymagań, schowane w swoim pokoju; w dorosłości często ma kłopot z tym, żeby w ogóle wiedzieć, czego chce
• maskotka - rozładowuje napięcie żartem; wszyscy się śmieją, nikt nie pyta, jak ono się czuje

Jedno zastrzeżenie. To obrazowe opisy z praktyki terapeutycznej, a nie typologia sprawdzona w badaniach porównawczych. Wiele osób rozpoznaje w sobie dwie role naraz albo przechodziło z jednej w drugą. Traktuj je jak lusterko, w którym możesz się przejrzeć. Szufladą, do której trzeba się zmieścić, nie są.

DDA objawy: co możesz zauważyć u siebie jako dorosły?

Słowo „objawy” jest tu trochę mylące, bo DDA to nie choroba. Ale fraza się przyjęła, więc zostańmy przy niej, pamiętając o cudzysłowie. Osoby z takich domów najczęściej opisują:

• surowego wewnętrznego sędziego - zawalasz drobiazg i słyszysz w głowie wyrok na cały dzień
• trudność z radością - nawet na urlopie czekasz, aż coś się zepsuje
• nadodpowiedzialność albo jej odwrotność - ogarniasz za wszystkich albo odpuszczasz wszystko, bo „i tak się nie uda”
• lęk przed krytyką i cudzą złością - podniesiony głos za ścianą w biurze i już masz ściśnięty żołądek
• „nie wiem, co jest normalne” - zgadujesz, jak się zachować, i podglądasz innych
• kłopot z mówieniem o sobie - pytanie „jak się czujesz?” kończy się na „dobrze”
• lojalność za wszelką cenę - tłumaczysz ludzi, którzy Cię zawodzą, bo w domu tak było bezpieczniej
• mówienie „tak”, gdy w środku krzyczysz „nie” - bo cudzy spokój zawsze był ważniejszy od Twojego

Ta lista nie jest testem. Za chwilę pokażę, dlaczego.

DDA w związku

Najwięcej napięcia te schematy robią w bliskości. Chcesz jej, a kiedy przychodzi, coś każe uciekać. Spokojny partner bywa „nudny”, bo w domu miłość mieszała się z napięciem i ciało nauczyło się, że tak ma być. Gdy druga osoba milknie po kłótni, czujesz panikę. Albo sam milkniesz na dwa dni, bo tak w domu rozwiązywało się konflikty.

Dlatego pytanie „czy DDA potrafi kochać?” pada częściej, niż powinno. Potrafi. Czasem po prostu musi się nauczyć, że miłość może być spokojna.

Dlaczego tak wiele osób odnajduje się w liście cech DDA?

Może Cię to zdziwić, ale spora część tej listy pasuje prawie do każdego.

W 1992 roku Logue, Sher i Frensch przeprowadzili sprytne badanie. Młodzi dorośli, z domów z problemem alkoholowym i bez niego, wypełnili komputerowe testy osobowości. Potem dostali „swój” profil. Tyle że profil wcale nie wynikał z odpowiedzi. Był albo zestawem typowych cech DDA z poradników, albo zbiorem ogólników znanych z badań nad efektem Barnuma (tym samym mechanizmem, dzięki któremu działają horoskopy). Wynik? Wszyscy uznali opis DDA za bardzo trafny, niezależnie od tego, z jakiego domu pochodzili. Profil DDA i profil-horoskop ocenili prawie tak samo (Logue i in., 1992; omówienie: Sher, 1997).

Polski badacz Andrzej Margasiński sprawdził w 2013 roku popularną internetową listę cech DDD (24 stwierdzenia) na 112 studentach. Tylko dwa punkty odróżniały osoby z trudnych domów od pozostałych: surowa ocena siebie z niską samooceną oraz trudność z cieszeniem się życiem z powodu ciągłego napięcia. Pozostałe 22 nie odróżniały jednej grupy od drugiej (Margasiński, 2013).

Co z tego wynika dla Ciebie? Dwie rzeczy naraz. Twój dom mógł Cię naprawdę zranić i to, co czujesz, jest prawdziwe. A jednocześnie z listy w internecie nie dowiesz się, czy „jesteś DDA”, bo taka lista słabo odróżnia Ciebie od sąsiada. Kenneth Sher, jeden z najbardziej znanych badaczy tego tematu, ostrzega wprost: wnioskowanie o konkretnym człowieku wyłącznie z tego, że jego rodzic pił, może szkodzić (Sher, 1997).

Więcej daje pytanie, co konkretnie się działo i co konkretnie dziś Ci przeszkadza.

Test DDA: czy da się to sprawdzić?

Krótko: nie ma rzetelnego testu, który „wykrywa DDA”. Internetowe testy i listy cech nie są standaryzowanymi narzędziami psychologicznymi i nikt nie potwierdził ich trafności (Margasiński, 2013). Zamiast testu proponuję trzy pytania. Powiedzą Ci więcej niż dwadzieścia cztery punkty z listy.

Trzy pytania zamiast testu

1. Co dokładnie działo się w Twoim domu i jak długo? Picie, przemoc, chłód, wieczne napięcie, coś innego?
2. Która z trzech zasad - nie mów, nie ufaj, nie czuj - nadal rządzi Twoim dniem? Gdzie było ją widać w ostatnim tygodniu?
3. Co konkretnie chcesz zmienić: w związku, w pracy, w tym, jak mówisz do siebie?

Odpowiedzi zapisz i nie oceniaj ich. To materiał, z którym da się pracować, samemu albo z kimś.

Czy z DDA da się „wyrosnąć”?

Tak. I dane są tu bardziej optymistyczne, niż sugerują poradniki.

Emmy Werner przez lata obserwowała wszystkie dzieci urodzone w 1955 roku na hawajskiej wyspie Kauai. Wśród nich było 49 dzieci rodziców z problemem alkoholowym. Do 18. roku życia mniej więcej 6 na 10 z nich nie miało poważnych problemów z radzeniem sobie (Werner, 1986). Te, którym w dorosłości wiodło się lepiej, częściej miały w dzieciństwie wokół siebie innych życzliwych dorosłych: kogoś z dalszej rodziny, sąsiada, nauczyciela (Werner i Johnson, 2004).

Sher (1997) podsumowuje badania podobnie: jako grupa dzieci alkoholików są bardziej narażone na kilka trudności, ale poza ryzykiem uzależnień odsetek osób, których one dotyczą, nie wydaje się duży. To jedno ryzyko warto znać dobrze. Dzieci alkoholików są od 2 do 10 razy bardziej narażone na własne problemy z alkoholem. Nie po to, żeby się bać. Po to, żeby uczciwie patrzeć na własny kieliszek.

Twoja historia na Ciebie wpływa. Zakończenia za Ciebie nie pisze.

Jak sobie radzić z DDA na co dzień?

Spokojnie. Nie musisz przerabiać całego dzieciństwa w jeden weekend. Lepiej działa pięć małych ruchów, powtarzanych w Twoim tempie.

1. Nazwij starą zasadę, kiedy się włącza

Łapiesz się na tym, że milczysz, choć coś Cię boli? Powiedz sobie w myślach: „To jest «nie mów»”. Nazwanie robi trochę miejsca między bodźcem a reakcją. W badaniach samo ubranie uczucia w słowa zmniejszało pobudzenie ośrodków mózgu związanych z emocjami (Lieberman i in., 2007). Jeśli Twoim odruchem jest raczej „nie czuj”, przeczytaj też o tym, czym tłumienie emocji różni się od wyparcia.

2. Sprawdź alarm w ciele

Ściśnięty żołądek przy „Masz chwilę?” to stary alarm. Zatrzymaj się na dwa oddechy i zapytaj: „Czy tu i teraz coś mi naprawdę grozi?”. Czasem odpowiedź brzmi „tak” i wtedy działasz. Częściej brzmi „nie” i wtedy możesz odpisać szefowi spokojnie, a nie z poziomu dziecka, które słyszy klucz w zamku.

3. Postaw jedną małą granicę w tygodniu

Na start nie wielka rozmowa z rodzicem. Coś drobnego: „Dziś nie dam rady, mogę w czwartek”. Granice działają jak mięsień, rosną od powtórzeń, a jeden zryw ich nie zbuduje. Jak to robić bez agresji i bez poczucia winy, piszę w tekście o asertywności i mówieniu „nie”.

4. Znajdź jedną bezpieczną osobę

Zasada „nie mów” słabnie dopiero wtedy, gdy komuś powiesz choć kawałek. Przyjacielowi, grupie, specjaliście. Badania z Kauai pokazują to samo w skali całego życia: życzliwy człowiek obok robi różnicę.

5. Wybierz wsparcie, które pasuje do Ciebie

• grupy samopomocowe DDA/DDD - bezpłatne spotkania oparte na programie Dwunastu Kroków (wspólnota: dda.org.pl); działają też grupy Al-Anon dla dorosłych dzieci alkoholików
• psychoterapia - gdy w historii była przemoc lub trauma, gdy towarzyszy Ci depresja, silny lęk albo problem z alkoholem
• konsultacje psychologiczne - gdy chcesz zrozumieć swoje reakcje, nauczyć się regulować emocje i ułożyć plan małych kroków; jeśli zobaczę, że potrzebujesz psychoterapii, powiem to wprost i podpowiem, gdzie jej szukać

Kiedy potrzebujesz więcej niż artykułu?

Jeśli w domu wciąż jest przemoc, jeśli pijesz, żeby wytrzymać, jeśli od tygodni źle śpisz, nie masz siły na nic albo myślisz o tym, żeby zniknąć, nie zostawaj z tym sam lub sama. Tekst na blogu tego nie udźwignie.

Pomoc teraz

• zagrożenie życia lub zdrowia: 112
• Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym: 800 70 2222
• telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym: 116 123
• „Niebieska Linia” dla osób doznających przemocy domowej: 800 120 002

Co dalej?
Wybierz dziś jedno: odpowiedz na trzy pytania z ramki albo nazwij starą zasadę, kiedy następnym razem się włączy. Jeśli chcesz ułożyć plan z kimś, napisz do mnie przez stronę wsparcia psychologicznego albo na mj@michaljankowiak.pl. Nie musisz dzwonić. Zaczniemy od jednego małego kroku, w Twoim tempie.

Najczęstsze pytania o DDA i DDD

Michał, czy jestem DDA, jeśli ojciec pił „tylko” w weekendy?

Zależy mniej od kalendarza picia, a bardziej od tego, jak wyglądał dom. Czy weekend oznaczał strach, kłótnie, udawanie przed sąsiadami? Czy w poniedziałek wszyscy milczeli, jakby nic się nie stało? Jeśli tak, mechanizmy z tego tekstu mogą Cię dotyczyć. Sam skrót ma tu mniejsze znaczenie niż to, co z tamtych lat zabierasz dziś do pracy i do związku.

Michał, czy DDA można odziedziczyć?

Samego DDA nie, bo to opis doświadczenia, a nie cecha zapisana w genach. Dziedziczy się natomiast podatność na uzależnienie: ryzyko problemów z alkoholem jest u dzieci alkoholików wyraźnie wyższe, a stoją za tym i geny, i środowisko (Sher, 1997). Wzorce zachowań przechodzą raczej przez naukę, bo dziecko powtarza to, co widziało. Dlatego tyle daje zauważenie ich u siebie, zanim przekażesz je dalej.

Michał, czy DDA potrafi kochać?

Tak. Czasem trzeba się nauczyć od nowa, że bliskość nie musi oznaczać napięcia, a kłótnia nie kończy się katastrofą. Tego da się nauczyć także w dorosłości, w spokojnym związku i we własnej pracy nad sobą.

Michał, czy muszę iść na terapię?

Nie musisz. Części osób wystarczają grupa wsparcia, dobra książka i kilka konsultacji, które pomagają zrozumieć własne reakcje. Psychoterapię warto rozważyć, gdy w historii była przemoc lub trauma, gdy towarzyszy Ci depresja, silny lęk albo problem z alkoholem. Jeśli nie wiesz, co wybrać, od tego jest pierwsza rozmowa.

Michał, pracujesz z osobami DDA i DDD?

Tak, w formie konsultacji psychologicznych. Psychoterapii nie prowadzę. Pomagam zrozumieć, skąd biorą się Twoje reakcje, uczę regulacji emocji i pracy z lękiem przed oceną, a potem razem układamy plan małych kroków. Jeśli uznam, że potrzebujesz psychoterapii, powiem to wprost i pomogę znaleźć właściwą osobę. Pierwszy kontakt może być mailowy.

Michał, czy z DDA się wychodzi?

Z historii się nie wychodzi, bo ona była. Wychodzi się z jej automatycznego działania. W badaniu z Kauai mniej więcej 6 na 10 dzieci alkoholików nie miało poważnych problemów z radzeniem sobie w wieku 18 lat (Werner, 1986). Zmiana polega na tym, że coraz częściej to Ty decydujesz, jak zareagujesz.

Źródła

• Black, C. (1982). It Will Never Happen to Me. Denver: M.A.C. Printing and Publications.
• Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421-428.
• Logue, M. B., Sher, K. J., Frensch, P. A. (1992). Purported characteristics of adult children of alcoholics: A possible „Barnum effect”. Professional Psychology: Research and Practice, 23(3), 226-232.
• Margasiński, A. (2013). Pułapki diagnozy psychologicznej na przykładzie efektu Barnuma i tzw. syndromu dorosłych dzieci z rodzin dysfunkcyjnych. Studia Psychologica, 13(1), 85-99.
• Sher, K. J. (1997). Psychological characteristics of children of alcoholics. Alcohol Health and Research World, 21(3), 247-254.
• Wegscheider, S. (1981). Another Chance: Hope and Health for the Alcoholic Family. Palo Alto: Science and Behavior Books.
• Werner, E. E. (1986). Resilient offspring of alcoholics: A longitudinal study from birth to age 18. Journal of Studies on Alcohol, 47, 34-40.
• Werner, E. E., Johnson, J. L. (2004). The role of caring adults in the lives of children of alcoholics. Substance Use & Misuse, 39, 699-720.
• Woititz, J. G. (1983). Adult Children of Alcoholics. Hollywood: Health Communications.